स्वास्थ्यसमाचार/हरेक वर्ष अक्टोबर १६ मा विश्व खाद्य दिवस मनाइन्छ। भोकमरी अन्त्य गर्ने, खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने तथा सबै नागरिकलाई पर्याप्त, सुरक्षित र पोषणयुक्त खाना उपलब्ध गराउने उद्देश्यले यो दिवस मनाइन्छ।
खाद्य स्वच्छता, स्वस्थ खानपान र पोषणको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउनु पनि यस दिवसको प्रमुख उद्देश्य हो।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय खाद्य तथा कृषि संगठन (एफएओ) को स्थापना दिवसको सम्झनामा सन् १९७९ मा विश्व खाद्य दिवस मनाउने निर्णय गरिएको थियो। त्यसपछि सन् १९८१ देखि हरेक वर्ष अक्टोबर १६ मा विभिन्न नारासहित यो दिवस मनाउन थालिएको हो।
खाना मानिसको आधारभूत आवश्यकता हो। स्वस्थ जीवनयापन, शारीरिक विकास, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि तथा दैनिक कार्यका लागि शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्त्व खानाबाट प्राप्त हुन्छन्।
तर, विश्वका एकातिर खाद्यवस्तु खेर जाने समस्या छ भने अर्कोतिर धेरै मानिस पर्याप्त खाना र आवश्यक पोषणको अभावमा जीवन बिताउन बाध्य छन्। त्यसैले खाद्य सुरक्षा र पोषणयुक्त खानाको उपलब्धता आज पनि विश्वव्यापी चुनौतीका रूपमा रहेको छ।
सन्तुलित आहार स्वस्थ जीवनको आधार
स्वस्थ रहन पेट भर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। शरीरलाई आवश्यक सबै प्रकारका पोषक तत्त्व उचित मात्रामा उपलब्ध हुनु आवश्यक छ। यसका लागि दैनिक खानामा अन्न, दाल तथा गेडागुडी, हरियो सागसब्जी, फलफूल, दूध तथा दूधबाट बनेका परिकार र आवश्यकताअनुसार अण्डा, माछा तथा मासु समावेश गर्नुपर्छ।
गहुँ, चामल, मकैजस्ता अन्नले शरीरलाई ऊर्जा दिन्छन् भने दाल, गेडागुडी, अण्डा, माछा तथा मासुले शरीरको वृद्धि र तन्तुहरूको मर्मतमा सहयोग गर्छन्। फलफूल र सागसब्जीबाट आवश्यक भिटामिन, खनिज तथा रेसादार पदार्थ प्राप्त हुन्छन्। पर्याप्त पानी पिउनु र खानामा नुन, चिनी तथा अत्यधिक बोसोको मात्रा सीमित राख्नु पनि स्वस्थ खानपानका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
बालबालिका, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक तथा दीर्घरोग भएका व्यक्तिका लागि पोषणयुक्त खानाको विशेष महत्त्व हुन्छ। बालबालिकाको शारीरिक तथा मानसिक विकासका लागि पर्याप्त पोषण आवश्यक हुन्छ भने गर्भवती महिलाले आफ्नो र गर्भमा रहेको शिशुको स्वास्थ्यका लागि सन्तुलित आहारमा ध्यान दिनुपर्छ।
खाद्य स्वच्छतामा लापरबाही नगरौँ
खाना पोषणयुक्त भएर मात्र पुग्दैन, त्यो स्वच्छ र सुरक्षित पनि हुनुपर्छ। दूषित खाना तथा पानीको सेवनले झाडापखाला, खाद्य विषाक्तता र अन्य सङ्क्रामक रोगको जोखिम बढाउन सक्छ। त्यसैले खाना पकाउने, भण्डारण गर्ने र खाने क्रममा स्वच्छतामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
खाना पकाउनुअघि र खानुअघि साबुनपानीले हात धुने, सफा पानी प्रयोग गर्ने, फलफूल तथा तरकारी राम्ररी पखाल्ने र काँचो तथा पाकेको खानेकुरा अलग-अलग राख्ने बानी बसाल्नुपर्छ।
मासु, माछा र अण्डालाई राम्ररी पकाएर खानुपर्छ। पकाएको खाना लामो समयसम्म कोठाको तापक्रममा खुला राख्नु हुँदैन। खानेकुरालाई झिँगा, धुलो, फोहोर तथा अन्य प्रदूषणबाट जोगाएर सुरक्षित स्थानमा राख्नुपर्छ।
बजारबाट खाद्यवस्तु खरिद गर्दा उत्पादन मिति, उपभोग्य मिति, प्याकेटको अवस्था र आवश्यक लेबल जाँच गर्नुपर्छ। गुणस्तरहीन, म्याद गुज्रिएका वा शङ्कास्पद खाद्यवस्तु प्रयोग गर्नु हुँदैन। खाद्य स्वच्छता कायम गर्नु व्यक्ति, परिवार, खाद्य उत्पादक, विक्रेता र सम्बन्धित निकाय सबैको साझा जिम्मेवारी हो।
खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सबैको भूमिका
खाद्य सुरक्षा भन्नाले मानिसलाई आवश्यक पर्ने पर्याप्त, सुरक्षित र पोषणयुक्त खाना नियमित रूपमा उपलब्ध हुनु हो। यसको सुनिश्चितताका लागि खाद्य उत्पादन बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। खाद्यान्नको उचित भण्डारण, सहज वितरण, सर्वसुलभ मूल्य र खाद्यवस्तिको गुणस्तर कायम गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
कृषकले उत्पादन गर्ने खाद्यान्न उपभोक्तासम्म पुग्ने क्रममा नोक्सानी कम गर्नुपर्छ। घरपरिवारदेखि होटल, भोजभतेर र सार्वजनिक समारोहसम्म आवश्यकताअनुसार मात्र खाना तयार गर्ने र खाने बानी बसाल्नुपर्छ।
थालमा आवश्यकताभन्दा बढी खाना नलिने, बाँकी रहेको सुरक्षित खाना उचित तरिकाले भण्डारण गर्ने र खानयोग्य खाना खेर जान नदिने अभ्यासले खाद्य नोक्सानी घटाउन सहयोग गर्छ।
स्थानीय रूपमा उत्पादन हुने अन्न, फलफूल र तरकारीको प्रयोगले स्थानीय कृषकलाई प्रोत्साहन गर्नुका साथै ताजा खाद्यवस्तिको उपभोग बढाउन मद्दत गर्छ। कृषिमा आधुनिक प्रविधि, दिगो खेती प्रणाली र खाद्य भण्डारणको उचित व्यवस्था विकास गर्नु पनि खाद्य सुरक्षाका लागि आवश्यक छ।
निष्कर्ष
विश्व खाद्य दिवस केवल औपचारिक रूपमा मनाउने दिवस होइन, स्वस्थ खानपान, खाद्य स्वच्छता र खाद्य सुरक्षाप्रति आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्ने अवसर पनि हो।
पर्याप्त र पोषणयुक्त खाना प्राप्त गर्नु प्रत्येक नागरिकको आधारभूत आवश्यकता हो। यसका लागि सरकार, कृषक, खाद्य उत्पादक, व्यवसायी, स्वास्थ्यकर्मी र उपभोक्ता सबैले आ–आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।
प्रतिकया दिनुहोस्