पछिल्लो समय जलवायु परिवर्तन हाम्रो दैनिक जीवन र स्वास्थ्यसँग जोडिएको गम्भीर विषय बनेको छ। तापक्रममा वृद्धि, समयमा वर्षा नहुनु, अनियमित वर्षा तथा वातावरणीय परिवर्तनले मानव स्वास्थ्यमा विभिन्न असर पारिरहेका छन्।
यस्ता परिवर्तनले लामखुट्टे र माइटजस्ता रोग सार्ने जीवहरूको गतिविधि, प्रजनन र बासस्थानमा समेत प्रभाव पार्न सक्छन्। यसले डेङ्गु र स्क्रब टाइफसजस्ता रोगको जोखिमलाई थप चुनौतीपूर्ण बनाउन सक्छ।
नेपालमा पनि यी रोगप्रति जनचेतना र सतर्कता आवश्यक छ। विशेषगरी जिरीजस्ता पहाडी क्षेत्रमा मौसम र वातावरणमा आउने परिवर्तनसँगै रोगको जोखिमबारे जानकारी राख्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
डेङ्गु र स्क्रब टाइफस के हुन्?
डेङ्गु लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने भाइरल रोग हो। सङ्क्रमित *एडिस* जातको लामखुट्टेले टोकेपछि यो रोग मानिसमा सर्न सक्छ। उच्च ज्वरो आउनु, टाउको दुख्नु, आँखाको पछाडिको भाग दुख्नु, शरीर तथा जोर्नी दुख्नु र छालामा बिमिरा देखिनु यसका सामान्य लक्षण हुन्। गम्भीर अवस्थामा रक्तस्रावलगायत अन्य जटिलता पनि देखिन सक्छन्।
त्यस्तै, स्क्रब टाइफस सङ्क्रमित माइटको लार्भाले टोकेपछि लाग्ने रोग हो। विशेषगरी झाडी, घाँस तथा खेतबारीमा काम गर्ने व्यक्तिहरू यसको जोखिममा पर्न सक्छन्। ज्वरो आउनु, टाउको दुख्नु, शरीर दुख्नु तथा कहिलेकाहीँ टोकेको ठाउँमा कालो दाग वा घाउ देखिनु यसका प्रमुख लक्षण हुन्। समयमै पहिचान र उपचार नभएमा यसले गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ।
जलवायु परिवर्तन र यसले निम्त्याएका चुनौती
तापक्रम र वर्षाको ढाँचामा आउने परिवर्तनले लामखुट्टे तथा माइटको बासस्थान र सक्रियतामा असर पार्न सक्छ। पानी जम्ने ठाउँ बढ्दा लामखुट्टेको प्रजननका लागि अनुकूल वातावरण बन्न सक्छ भने वनस्पति तथा वातावरणमा हुने परिवर्तनले स्क्रब टाइफस सार्ने माइटसँग मानिसको सम्पर्कलाई प्रभावित गर्न सक्छ।
यद्यपि, यी रोगको जोखिम जलवायु परिवर्तनले मात्र निर्धारण गर्दैन। सरसफाइको अवस्था, स्थानीय वातावरण, जनचेतना, व्यक्तिगत सुरक्षा र स्वास्थ्य सेवाको उपलब्धता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
यी रोगको नियन्त्रणमा समयमै पहिचान गर्नु प्रमुख चुनौती हो। दुवै रोगमा ज्वरो र शरीर दुख्ने जस्ता मिल्दोजुल्दो लक्षण देखिन सक्ने भएकाले आवश्यक परीक्षणबिना रोग छुट्याउन कठिन हुन सक्छ। विशेषगरी दुर्गम क्षेत्रमा प्रयोगशाला सुविधा, दक्ष जनशक्ति तथा उपचार सेवामा पहुँचको कमीले समस्या थप जटिल बनाउन सक्छ। रोगबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा कतिपय बिरामी उपचारका लागि ढिलो पुग्ने सम्भावना पनि हुन्छ।
रोकथामका उपाय
डेङ्गु र स्क्रब टाइफसबाट बच्न व्यक्तिगत सावधानीसँगै सामुदायिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ। घरवरिपरि पानी जम्न नदिने, पानी राख्ने भाँडाहरू छोपेर राख्ने, फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्ने तथा लामखुट्टेको प्रजननस्थल नष्ट गर्ने गर्नुपर्छ।
त्यसैगरी, झाडी, घाँस वा खेतबारीमा काम गर्दा पूरा बाहुला भएका कपडा, लामो पाइन्ट र बन्द जुत्ता लगाउनु उपयुक्त हुन्छ। सम्भव भएसम्म घाँस तथा झाडीमा अनावश्यक रूपमा बस्ने वा सुत्ने गर्नु हुँदैन। काम सकेपछि शरीरमा टोकेको दाग वा असामान्य घाउ देखिएमा ध्यान दिनुपर्छ।
स्वास्थ्य संस्थाले समयमै परीक्षण र उपचारको व्यवस्था गर्नुपर्छ भने स्थानीय तहले जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। ज्वरो आएमा सामान्य मौसमी समस्या भनेर बेवास्ता नगरी स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउनु आवश्यक छ। विशेषगरी ज्वरोसँगै पेट दुख्ने, लगातार बान्ता हुने, रक्तस्राव हुने, अत्यधिक कमजोरी महसुस हुने वा अन्य गम्भीर लक्षण देखिएमा तत्काल स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।
निष्कर्ष
डेङ्गु र स्क्रब टाइफसको जोखिम कम गर्न जलवायु परिवर्तन तथा वातावरणीय अवस्थाबारे सचेत हुनुका साथै सरसफाइ, व्यक्तिगत सुरक्षा र समयमै उपचारमा ध्यान दिनुपर्छ। विशेषगरी जिरीजस्ता पहाडी क्षेत्रमा रोगको अवस्थाबारे नियमित निगरानी, प्रभावकारी प्रयोगशाला सेवा र जनचेतना अभिवृद्धि आवश्यक छ।
रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनु उत्तम उपाय हो। स्वास्थ्यकर्मी, स्थानीय सरकार र समुदायबीच सहकार्य बढाउन सकेमा यी रोगबाट हुने जोखिम कम गर्न र स्वस्थ समाज निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ।
सन्तोष जिरेल जनस्वास्थ्य निरीक्षक, जिरी अस्पताल, दोलखा
प्रतिकया दिनुहोस्