नेपाली वैदिक सनातन परम्परा र सांस्कृतिक पर्वहरूमध्ये हरितालिका तीज नेपाली महिलाहरूको महत्वपूर्ण पर्व हो। धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक दृष्टिले विशेष महत्व बोकेको तीज पछिल्लो समय स्वास्थ्यसँग पनि जोडिएर चर्चा हुने गरेको छ।
हिन्दू धर्मग्रन्थअनुसार सत्ययुगमा हिमालय पर्वत र मेनकाकी पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। पार्वतीका पिता हिमालयले उनको इच्छाविपरीत भगवान् विष्णुसँग विवाह गरिदिन खोजेपछि उनले आफ्ना साथीहरूसँग आफ्नो समस्या सुनाइन्। त्यसपछि साथीहरूले उनलाई लुकाएर सुरक्षित स्थानमा राखेको र त्यहीँ उनले निराहार व्रत तथा तपस्या गरी भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गरेको धार्मिक मान्यता छ।
भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन पार्वतीलाई साथीहरूले हरण गरी लुकाएको मान्यताका आधारमा हरितालिका तीज मनाउने परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ। भाद्र शुक्ल द्वितीयाका दिन दर खाने र तृतीयाका दिन निराहार वा फलाहार व्रत बस्ने चलन प्राचीन समयदेखि चलिआएको पाइन्छ।
हरितालिका तीज केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन, यो सामाजिक, पारिवारिक तथा व्यक्तिगत जीवनसँग जोडिएको पर्व पनि हो। विशेषगरी महिलाहरूले व्रत, पूजापाठ, नाचगान तथा आत्मीय भेटघाटका माध्यमबाट तीज मनाउने गर्छन्।
तीजको धार्मिक तथा सामाजिक महत्व
तीजलाई नारी शक्ति, समर्पण र पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउने पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ। पारिवारिक तथा वैवाहिक सद्भाव : विवाहित महिलाहरूले श्रीमान्को दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र सुखी दाम्पत्य जीवनको कामना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा छ। अविवाहित युवतीहरूले सुयोग्य जीवनसाथी प्राप्तिको कामना गर्दै व्रत बस्ने गर्छन्।
मैत्रीपूर्ण तथा सामाजिक एकता : दर खाने दिन दिदीबहिनी, आमा–छोरी, चेलीबेटी तथा साथीहरू एकै ठाउँमा भेला भएर सुख–दुःख साटासाट गर्छन्। लामो समयदेखि भेटघाट हुन नसकेका आफन्त तथा साथीभाइसँग भेट हुने अवसरसमेत तीजले प्रदान गर्छ।
कला तथा संस्कृतिको निरन्तरता : रातो पहिरन, गरगहना, पोते तथा तीजका गीत–संगीतले नेपाली लोकसंस्कृतिलाई जीवन्त राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
स्वास्थ्यसँग तीजको अन्तरसम्बन्ध
आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानका दृष्टिले हेर्दा तीजका विभिन्न गतिविधिले शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्न सक्छन्। तर व्रतका फाइदा व्यक्तिको उमेर, स्वास्थ्य अवस्था, खानपान र व्रतको तरिकाअनुसार फरक हुन सक्छ।
उपवास र स्वास्थ्य : केही व्यक्तिका लागि सीमित समयको उपवासले खानपानमा अनुशासन ल्याउन र क्यालोरीको मात्रा नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर लामो समयसम्म खाना तथा पानी नखाई बस्दा शरीरमा जलवियोजन, कमजोरी, चक्कर आउने तथा रक्तचाप वा रक्तचिनीमा समस्या हुन सक्छ। त्यसैले व्रतलाई सबैका लागि स्वास्थ्य लाभदायी मान्नु उचित हुँदैन।
मानसिक तथा भावनात्मक स्वास्थ्य : तीजका अवसरमा महिलाहरू दैनिक व्यस्तताबाट केही समय निकालेर माइती, परिवार तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्छन्। नाचगान, कुराकानी र भावनाको आदानप्रदानले सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउनुका साथै मानसिक तनाव कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
सामाजिक स्वास्थ्य : सुख–दुःख साट्ने, आफ्ना भावना व्यक्त गर्ने र आफन्तसँग नजिकिने अवसरले भावनात्मक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। विशेषगरी परम्परागत गीतमार्फत महिलाहरूले आफ्ना अनुभव र भावना व्यक्त गर्ने गरेका छन्।
स्वास्थ्यमैत्री तीजका लागि केही सुझाव
तीजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व कायम राख्दै स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
सन्तुलित दर खाने : दरका नाममा अत्यधिक चिल्लो, पिरो, मसालेदार तथा भारी खाना खानु उचित हुँदैन। फलफूल, दही, दूध, सागसब्जी तथा सजिलै पच्ने सन्तुलित खाना समावेश गर्नु राम्रो हुन्छ।
कठोर व्रतबाट बच्ने : मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मिर्गौला वा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहबिना कठोर व्रत बस्नु हुँदैन। गर्भवती तथा स्तनपान गराइरहेका महिलाले पनि निराहार व्रत बस्नुअघि स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुपर्छ।
पर्याप्त पानी पिउने : व्रत बस्ने व्यक्तिले व्रतअघि र व्रतपछि पर्याप्त पानी तथा झोलिलो पदार्थ सेवन गर्नुपर्छ। पानीसमेत नखाई लामो समय व्रत बस्दा जलवियोजनको जोखिम हुन सक्छ।
भड्किलोपनबाट बच्ने : तीजलाई तडकभडक र देखावटीपनभन्दा आत्मीयता, संस्कार र पारिवारिक मिलनको पर्वका रूपमा मनाउनु मानसिक तथा सामाजिक स्वास्थ्यका लागि पनि उपयुक्त हुन्छ।
हरितालिका तीज पूजापाठ र मनोरञ्जनमा मात्र सीमित पर्व होइन। यो नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक सम्बन्धसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो। त्यसैले तीजको मौलिकता र सांस्कृतिक महत्व जोगाउँदै स्वास्थ्यलाई समेत प्राथमिकतामा राखेर संयमित र स्वास्थ्यमैत्री ढङ्गले पर्व मनाउनु आजको आवश्यकता हो।
नेपाली महिला दिदीबहिनीहरूको महान् पर्व हरितालिका तीज २०८३ को हार्दिक मंगलमय शुभकामना।
लेखक भोजराज पोख्रेल स्वास्थ्य शिक्षा अधिकारी तथा स्वास्थ्यकर्मी
प्रतिकया दिनुहोस्