“बिरामीको पीडा हामीले नजिकबाट देखेका छौँ, तर हाम्रो आवाज नीतिमा पुग्दैन।” एक सरकारी अस्पतालमा कार्यरत नर्सको यो भनाइ अहिले नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रको यथार्थ चित्र बनेको छ। सेवा प्रवाहको पहिलो पंक्तिमा रहेर दिनरात खटिने नर्सहरूको नेतृत्वगर्ने एक नर्स अहिले देशको स्वास्थ्यमा नेतृत्व गरेकी छन।
उनी हिजो अधिकार खोज्न सडक देखी प्रशासन सम्म धाउनु पर्दथ्यो तर अहिले उनी सेवा सुविधा वृद्धिमा सीमित छैन, समग्र स्वास्थ्य प्रणाली सुधारको लागी आबश्यक निति नियम कानुन बनाउने ठाउमा पुगेकी छन।
नेपालको स्वास्थ्य सेवा प्रणाली लामो समयदेखि संरचनागत कमजोरी, स्रोत अभाव र व्यवस्थापनको कमजोरीका कारण चुनौतीपूर्ण अवस्थामा छ। संघीय संरचना लागू भए पनि संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच अपेक्षित समन्वय देखिएको छैन।
यस्तो अवस्थामा स्वास्थ्य सेवाको मेरुदण्ड मानिने नर्सिङहरु माथिल्ल्यो तह देखी तल्लो तहसम्म अग्रपंतीमा खटने गर्दछन सानो देखी ठुलो रोगको उपचारमा सक्रिय हुन्छन तर तिनैले तिनैले उठाएको आवाजलाई गम्भीरतापूर्वक कुनै दिन पनि लिईएको पाईदैन ।
कार्यस्थलको यथार्थ
सरकारी अस्पतालहरूमा कार्यरत नर्सहरू अत्यधिक कार्यभार, सीमित स्रोत र कहिलेकाहीँ असुरक्षित कार्य वातावरणबीच सेवा दिन बाध्य छन्। एक नर्सले दैनिक २० देखि ३० जनासम्म बिरामी हेर्नुपर्ने अवस्था रहेको पाइन्छ। बिरामीको चापअनुसार जनशक्ति नहुँदा सेवा प्रभावकारी बनाउन कठिन भइरहेको नर्सहरूको गुनासो गर्छन ।
नर्सहरूका अनुसार तलब, सेवा सुविधा र पदोन्नतिमा समेत असमानता रहेको छ। निजी र सरकारी क्षेत्रमा ठूलो अन्तर देखिन्छ। “हामी बिरामीसँग सबैभन्दा नजिक हुन्छौँ, तर निर्णय प्रक्रियामा हाम्रो सहभागिता हुँदैन,” एक नर्सले भनिन्।
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास : महिला नेतृत्वको भूमिका
विश्वका विभिन्न देशमा महिला नेतृत्वले स्वास्थ्य क्षेत्रमा उल्लेखनीय सुधारका उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्। न्युजिल्याण्डकी पूर्व प्रधानमन्त्री Jacinda Ardern n COVID–१९ महामारीका समयमा स्पष्ट र प्रभावकारी नेतृत्व प्रदान गर्दै स्वास्थ्य सेवा व्यवस्थापनमा अनुकरणीय उदाहरण प्रस्तुत गरिन्। छिटो निर्णय, पारदर्शी सञ्चार र स्वास्थ्यकर्मीको सुरक्षामा ध्यान दिँदा महामारी नियन्त्रणमा उल्लेखनीय सफलता प्राप्त भएको थियो।
क्यानडाकी पूर्व स्वास्थ्य मन्त्री Patty Hajdu ले सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढीकरणमा जोड दिँदै मानसिक स्वास्थ्य सेवा विस्तार, समुदाय केन्द्रित कार्यक्रम तथा स्वास्थ्यकर्मीको सुरक्षामा विशेष पहल गरिन्।
त्यसैगरी बेलायतकी स्वास्थ्य सचिव Victoria Atkins ले डिजिटल प्रविधिको प्रयोगमार्फत स्वास्थ्य सेवा पहुँच सहज बनाउने, प्रतीक्षा सूची घटाउने तथा सेवा व्यवस्थापनमा सुधार गर्ने कार्यलाई प्राथमिकता दिएकी छन्।यी उदाहरणहरूले स्वास्थ्य सेवा सुधारका लागि स्पष्ट नीति, दृढ नेतृत्व र मानव–केन्द्रित दृष्टिकोण आवश्यक हुने देखाउँछन्।
नेपालको सन्दर्भ:नयाँ मन्त्रीको जिम्मेवारी
नेपालमा हाल स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको नेतृत्वमा रहेकी Nisha Mehta समक्ष स्वास्थ्य प्रणाली सुधारका बहुआयामिक चुनौतीहरू छन्। विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको असन्तुलित वितरण, औषधि अभाव, उपकरण व्यवस्थापनमा कमजोरी तथा बजेट कार्यान्वयनमा समस्या प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन्।
ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा अझै पनि सहज पहुँचमा छैन। नर्सिङ क्षेत्र सुधार पनि उत्तिकै आवश्यक छ। तलब, सेवा सुविधा, पदोन्नति प्रणाली तथा सुरक्षित कार्य वातावरण सुनिश्चित नगरी गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा अपेक्षा गर्न कठिन हुने जनस्वास्थ्य विज्ञ तुल्सी भुन्डारी बताउछन। हिजो आबाज अरुले बोदिने अबस्था रहेकी निशा अहिले नर्सको आबाज बोल्ने ठाउमा छन । अब सुधारको लागी उनले कस्तो भुमिका निर्बाह गर्दछिन त्यो समयले नै देखाउला ।
सुधारका प्राथमिकता
स्वास्थ्य क्षेत्र सुधारका लागि केही प्रमुख पक्षहरूमा ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ। पहिलो, स्वास्थ्यकर्मी–मैत्री नीति निर्माण। नर्स, चिकित्सक तथा अन्य स्वास्थ्यकर्मीको सुझावलाई नीति निर्माणमा समेट्नुपर्ने आवश्यकता छ।दोस्रो, डिजिटल स्वास्थ्य प्रणालीको विकास। कागजी प्रक्रियाको सट्टा प्रविधिमैत्री प्रणालीले सेवा प्रवाहलाई छरितो र पारदर्शी बनाउन सक्छ।तेस्रो, बजेट व्यवस्थापन र पारदर्शिता।
उपलब्ध स्रोतको प्रभावकारी उपयोग सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।चौथो, ग्रामीण स्वास्थ्य सेवा सुदृढीकरण। टेलिमेडिसिन, मोबाइल स्वास्थ्य सेवा तथा स्थानीय स्तरमा स्वास्थ्य पूर्वाधार विकासमा जोड दिनुपर्ने देखिन्छ।
सेवा र संवेदनशीलता
स्वास्थ्य सेवा केवल पूर्वाधार र उपकरणमा सीमित विषय होइन। यो मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको संवेदनशील क्षेत्र हो। सेवा दिने स्वास्थ्यकर्मीको मनोबल उच्च नभएसम्म गुणस्तरीय सेवा सम्भव हुँदैन। बुटवलस्थित एक अस्पतालमा कार्यरत एक नर्सको अनुभव यसैको उदाहरण हो। दिनभरि बिरामीको चाप व्यवस्थापन गर्दै सेवा दिइरहँदा औषधि अभाव वा उपकरण बिग्रिएको अवस्थामा उनीहरू असहाय बन्ने गरेका छन्। “हामी सेवा दिन तयार छौँ, तर प्रणालीले साथ दिनुपर्छ,” उनी भन्छिन्।
निष्कर्ष
नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली सुधारका लागि स्पष्ट दृष्टि, प्रभावकारी कार्यान्वयन र समन्वित प्रयास अपरिहार्य छन्। नर्सहरूले उठाएको आवाजलाई सुधारको अवसरका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ। विश्वका महिला नेतृत्वबाट सिक्दै, स्वास्थ्यकर्मीलाई केन्द्रमा राखी नीति निर्माण गर्न सकिएमा स्वास्थ्य सेवा गुणस्तरीय, पहुँचयोग्य र दिगो बनाउन सकिन्छ। नयाँ नेतृत्वका लागि यो चुनौती मात्र होइन, सुधारको महत्वपूर्ण अवसर पनि हो। बीएससी नर्सिङ अध्ययनरत
प्रतिकया दिनुहोस्