योग प्राचीन भारतीय उपमहाद्वीपबाट उत्पन्न भएको एक वैज्ञानिक र आध्यात्मिक जीवन पद्धति हो, जसले शरीर, मन र चेतनाबीच सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छ। “योग” शब्द संस्कृतको “युज्” धातुबाट आएको हो, जसको अर्थ जोड्नु वा एकता गर्नु हो। आजको आधुनिक युगमा तनाव, अस्वस्थ जीवनशैली, मानसिक दबाब र रोगहरूको बढ्दो समस्या कारण योग विश्वव्यापी रूपमा आवश्यक अभ्यास बनेको छ।
चिकित्सक र स्वास्थ्य विज्ञानको दृष्टिकोण
आधुनिक चिकित्सकहरूका अनुसार योग केवल व्यायाम होइन, यो एक preventive health care (रोग रोकथाम गर्ने विधि) हो। नियमित योग अभ्यासले उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटु रोग, मोटोपना, अनिद्रा, चिन्ता (anxiety) र डिप्रेसन जस्ता समस्यामा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। श्वास–प्रश्वास अभ्यास (pranayama) ले फोक्सोको क्षमता बढाउँछ, रक्तसञ्चार सुधार गर्छ र मानसिक तनाव घटाउँछ। यही कारण धेरै अस्पताल र चिकित्सकहरूले योगलाई सहायक उपचार (complementary therapy) को रूपमा सिफारिस गर्छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र नीति
संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २०१४ मा जुन २१ लाई International Yoga Day घोषणा गरेको हो। यसले योगको विश्वव्यापी महत्वलाई प्रमाणित गर्छ। World Health Organization ले पनि योगलाई शारीरिक गतिविधि र मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्ने प्रभावकारी माध्यमको रूपमा स्वीकार गरेको छ।
WHO का अनुसार योगले non-communicable diseases (जस्तै मधुमेह, मुटु रोग) रोक्न सहयोग गर्छ र तनाव घटाउन मद्दत गर्छ। यसले योगलाई केवल सांस्कृतिक अभ्यास नभई विश्व स्वास्थ्य रणनीतिको हिस्सा बनाएको छ।
नेपालको अवस्था
नेपाल योगको उत्पत्ति संस्कृतिसँग नजिक भए पनि व्यवहारिक प्रयोग अझै विकासशील चरणमा छ। काठमाडौँ, पोखरा, चितवन, बुटवल जस्ता शहरमा योग केन्द्रहरू विस्तार हुँदै गएका छन् तर ग्रामीण क्षेत्रमा यसको पहुँच सीमित छ। विद्यालय स्तरमा योग शिक्षा समावेश भए पनि नियमित अभ्यास पर्याप्त छैन। यदि नेपालले योगलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीतिमा अझ प्रभावकारी रूपमा समावेश गर्न सके, स्वास्थ्य खर्च घटाउन र जनस्वास्थ्य सुधार गर्न ठूलो योगदान पुग्नेछ।
बुटवल-लुम्बिनी क्षेत्रसँग योगको सम्बन्ध
बुटवल–लुम्बिनी क्षेत्र धार्मिक, सांस्कृतिक र पर्यटन दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। विशेषगरी लुम्बिनी, जहाँ भगवान बुद्धको जन्म भएको हो, विश्व शान्ति र ध्यानको केन्द्र मानिन्छ। बुद्धको शिक्षामा ध्यान (meditation), आत्मअनुशासन र मानसिक शान्ति प्रमुख छन्, जुन योगसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छन्।
लुम्बिनीमा विश्वभरबाट आउने पर्यटकहरू ध्यान र योग अभ्यासप्रति आकर्षित हुन्छन्। यसले यस क्षेत्रलाई “योग र ध्यान पर्यटन” (yoga tourism) को सम्भावित केन्द्र बनाएको छ। बुटवलजस्तो व्यापारिक शहरमा योग केन्द्र स्थापना गर्दा दैनिक तनाव घटाउन सकिन्छ भने लुम्बिनीमा ध्यान शिविर सञ्चालन गरेर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको आध्यात्मिक गन्तव्य बनाउन सकिन्छ।
बुटवललाई स्वस्थ र बस्नयोग्य शहर बनाउन योग कार्यक्रम विस्तार गर्ने योजना: खेलराज
बुटवल उपमहानगरपालिकाले स्वास्थ्य, शिक्षा र जनशक्ति विकासलाई प्राथमिकतामा राख्दै विभिन्न कार्यक्रम अघि बढाइरहेको जनाएको छ।
उपमहानगरका प्रतिनिधि खेलराजका अनुसार नगरपालिकाले नागरिकको समग्र स्वास्थ्य सुधार र सक्षम जनशक्ति उत्पादनलाई लक्ष्य बनाएको छ। सोही उद्देश्यअनुसार समुदायस्तरमै योग कार्यक्रम विस्तार गर्ने तयारी भइरहेको उनले बताए।
उनका अनुसार बुटवललाई बस्नयोग्य, स्वस्थ र व्यवस्थित शहरका रूपमा विकास गर्ने दीर्घकालीन योजना रहेको छ। “स्वस्थ नागरिक बिना समृद्ध नगर सम्भव छैन, त्यसैले योग र स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रमलाई अझ व्यापक बनाउने हाम्रो योजना छ,” खेलराजले बताए।नगरपालिकाले समुदायमा आधारित स्वास्थ्य सुधार कार्यक्रमलाई समेत प्रभावकारी बनाउँदै लैजाने तयारी गरेको छ।
यसैबीच, योगलाई केवल व्यक्तिगत अभ्यासका रूपमा नभई नगर विकास र सार्वजनिक स्वास्थ्य रणनीतिको महत्वपूर्ण हिस्साका रूपमा अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता रहेको पनि उनले उल्लेख गरे।
दैनिक जीवनमा योगको आवश्यकता
आजको व्यस्त जीवनमा दैनिक २०–३० मिनेट योग अभ्यास अत्यन्त उपयोगी छ। यसले शरीरलाई सक्रिय, मनलाई शान्त र ध्यान केन्द्रित बनाउँछ। विद्यार्थीहरूमा स्मरण शक्ति बढाउन, कामकाजी व्यक्तिहरूमा तनाव कम गर्न र वृद्धहरूमा शारीरिक समस्या नियन्त्रण गर्न योग लाभदायक छ। नियमित योगले जीवनशैली सुधार गर्छ र दीर्घकालीन स्वास्थ्य सुनिश्चित गर्छ।
निष्कर्ष
योग केवल शारीरिक व्यायाम होइन, यो सम्पूर्ण जीवन व्यवस्थापन प्रणाली हो। संयुक्त राष्ट्रसंघको मान्यता, WHO को स्वास्थ्य सिफारिस र बुटवल–लुम्बिनी क्षेत्रको सम्भावनाले योगको महत्व अझ स्पष्ट बनाउँछ। नेपालले यदि योगलाई शिक्षा, स्वास्थ्य र पर्यटनसँग जोड्न सके, देशलाई स्वस्थ, शान्त र समृद्ध समाजतर्फ लैजान ठूलो योगदान गर्न सक्छ।
प्रतिकया दिनुहोस्