स्वास्थ्यसमाचार/ जिल्लामा क्षयरोग (टिबी) नियन्त्रण तथा उपचारमा पछिल्लो समय उल्लेखनीय सुधार देखिएको छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को साउनदेखि पुससम्मको अवधिमा तयार पारिएको प्रतिवेदनअनुसार जिल्लाको उपचार सफलता दर ९४.८९ प्रतिशत पुगेको छ, जसले उपचार सुरु गरेका अधिकांश बिरामी सफलतापूर्वक निको भएको पुष्टि गर्दछ।
यस अवधिमा जिल्लाभर ७६५ जना नयाँ क्षयरोगी पहिचान भएका छन् भने कुल बिरामी संख्या ८५७ पुगेको छ। नयाँ बिरामीको संख्या अझै उच्च देखिए पनि स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार सक्रिय खोज, परीक्षणको पहुँच विस्तार र जनचेतनाको वृद्धि कारण समयमै रोग पहिचान हुन थालेको हो। यसले संक्रमण फैलावट रोक्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको मानिएको छ। सोही अवधिमा क्षयरोगका कारण मृत्यु दर ३.८८ प्रतिशत रहेको छ भने ०.३३ प्रतिशत बिरामी उपचारबाट बीचमै छुटेका छन्।
स्वास्थ्य कार्यालय रुपन्देहीका क्षयकुष्ठ अधिकृत टिकाराम अधिकारीका अनुसार पालिकागत विवरणमा लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकाले १०० प्रतिशत उपचार सफलता दर हासिल गरेको छ। देवदह नगरपालिका ९९ प्रतिशत सफलता दरका साथ दोस्रो स्थानमा रहेको छ। बुटवल उपमहानगरपालिकामा भने सबैभन्दा बढी नयाँ बिरामी फेला परेका छन्, जसले शहरी क्षेत्रहरूमा संक्रमणको जोखिम अझै उच्च रहेको संकेत गर्छ। घना जनसंख्या, बसाइँसराइ र भीडभाडयुक्त जीवनशैलीले यस्तो अवस्थालाई थप चुनौतीपूर्ण बनाएको अधिकारीको भनाइ छ।
जनसांख्यिक विश्लेषणले क्षयरोगको प्रभाव निश्चित समूहहरूमा बढी रहेको देखाउँछ। कुल बिरामीमध्ये ५९ प्रतिशत पुरुष रहेका छन्, जसले पुरुषहरू बढी जोखिममा रहेको संकेत गर्छ। उमेर समूहअनुसार ६५ वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिहरू (२८%) सबैभन्दा बढी प्रभावित छन्। रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुनु र दीर्घरोगको उपस्थितिले वृद्धवृद्धामा जोखिम बढाउने गरेको छ। त्यस्तै, १५ देखि ३४ वर्ष उमेर समूहका युवा (२६%) मा पनि उल्लेखनीय संक्रमण देखिएको छ, जसले कामकाजी उमेर समूहमा रोगको असर गम्भीर रहेको देखाउँछ।
प्रतिवेदनले अन्य सह–जोखिम कारकहरूको अवस्थासमेत समेटेको छ। क्षयरोगीमध्ये ८ जनामा मात्र एचआईभी संक्रमण भेटिएको छ, जुन अपेक्षाकृत न्यून दर हो। जिल्लाका स्वास्थ्य संस्थाहरूले ९७.३२ प्रतिशत बिरामीहरूको एचआईभी परीक्षण गरी अभिलेख राखेको तथ्यले स्वास्थ्य प्रणालीको निगरानी र समन्वय सुदृढ रहेको देखाउँछ।
त्यस्तै, सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग गर्ने २८ जना बिरामी भेटिएका छन्। यद्यपि, उपचार अवधिमा १२.९ प्रतिशत बिरामीले धूम्रपान त्याग्न सफल भएको देखिएको छ, जुन व्यवहार परिवर्तनतर्फ सकारात्मक संकेत हो। स्वास्थ्यकर्मीहरूले उपचारसँगै जीवनशैली सुधारमा जोड दिँदा यस्तो उपलब्धि सम्भव भएको जनाइएको छ।
प्राविधिक सूचकांकतर्फ हेर्दा स्लाइड पोजिटिभ दर ४.७ रहेको छ, जसले परीक्षण प्रणाली सक्रिय रहेको देखाउँछ। विशेषज्ञहरूका अनुसार अझै पनि समुदायस्तरमा लुकेका बिरामीहरू पत्ता लगाउन थप सक्रिय खोज आवश्यक रहेको छ।
यसैबीच, World Health Organization ले क्षयरोग निको हुने रोग भएको सन्देशसहित जनचेतना अभिवृद्धि गर्न जोड दिएको छ। World Tuberculosis Day 2026 को अवसरमा ‘हो! हामी क्षयरोग अन्त्य गर्छौं’ भन्ने नारासहित देशभर विभिन्न सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन्।
स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार समयमै परीक्षण, नियमित औषधि सेवन, पोषणयुक्त आहार र जनचेतना वृद्धि क्षयरोग नियन्त्रणका मुख्य आधार हुन्। समग्रमा, रुपन्देहीमा क्षयरोग अझै सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा रहे पनि प्रभावकारी उपचार, निगरानी प्रणाली र स्थानीय तहको सक्रियताले नियन्त्रणतर्फ उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल हुँदै गएको देखिन्छ।
प्रतिकया दिनुहोस्