आजकल गाउँघर, टोल, सडकका किनारा, घरआँगन, विद्यालय वरपर तथा सार्वजनिक स्थानमा झारपात नष्ट गर्न रासायनिक औषधि छर्कने प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखिन्छ।
झारपात हटाएर वातावरण सफा राख्ने, बाटोघाटो सुन्दर बनाउने र श्रम बचत गर्ने उद्देश्यले प्रयोग गरिने यस्ता औषधिको प्रयोग कतिपय अवस्थामा आवश्यक हुन सक्छ।
तर, प्रयोगको आवश्यकता, औषधिको प्रकृति, मात्रा, समय, स्थान र स्वास्थ्य सुरक्षाको बेवास्ता गर्दै जथाभावी रसायन छर्कनु गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य तथा वातावरणीय समस्याको विषय हो।
झारपात हटाउनु समस्या होइन, झार हटाउने नाममा मानव स्वास्थ्य र वातावरणलाई जोखिममा पार्नु समस्या हो।
झार मार्ने औषधि सामान्य रसायन होइन
झारपात नष्ट गर्न प्रयोग गरिने रासायनिक औषधिलाई हर्बिसाइड (Herbicide) भनिन्छ। यस्ता औषधिहरू विभिन्न रासायनिक पदार्थबाट बनेका हुन्छन्।
ग्लाइफोसेट (Glyphosate), 2,4-D लगायतका विभिन्न सक्रिय रासायनिक पदार्थ भएका उत्पादनहरू यसका उदाहरण हुन्।
यी सबै औषधिको रासायनिक संरचना, विषाक्तता र स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव समान हुँदैन। त्यसैले कुनै एउटा औषधिको अध्ययनका आधारमा सबै झार मार्ने औषधि समान रूपमा खतरनाक वा सुरक्षित छन् भन्न मिल्दैन।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार विषादीहरू मानव स्वास्थ्यका लागि सम्भावित रूपमा विषाक्त हुन सक्छन् र तिनको प्रयोग, भण्डारण तथा विसर्जन सुरक्षित तरिकाले गर्नु आवश्यक हुन्छ।
विषादी प्रयोग गर्ने व्यक्ति मात्र होइन, छर्कने समयमा त्यसको आसपासमा रहेका व्यक्तिहरू पनि जोखिममा पर्न सक्छन्।
हावासँगै फैलिन सक्छ रसायन : नछर्कने व्यक्तिसमेत जोखिममा
झार मार्ने औषधि छर्कने क्रममा उत्पन्न हुने साना थोपा वा कण हावाको बहावसँगै लक्षित क्षेत्रभन्दा बाहिर पुग्न सक्छन्। यसलाई स्प्रे ड्रिफ्ट (Spray Drift) भनिन्छ।
यसको अर्थ औषधि छर्कने व्यक्ति मात्र होइन, छेउछाउका घरमा बस्ने परिवार, बाटोमा हिँड्ने मानिस, बालबालिका, वृद्धवृद्धा, विद्यालय जाने विद्यार्थी तथा अन्य सर्वसाधारणसमेत अनावश्यक सम्पर्कमा आउन सक्छन्।
अमेरिकी वातावरण संरक्षण निकाय (EPA) ले पनि विषादीको यस्तो बहावले आसपासका घर, विद्यालय, खेलमैदान, अन्य बाली, वनस्पति तथा जलस्रोतमा असर पार्न सक्ने उल्लेख गरेको छ।
हाम्रो टोलमा औषधि छर्कँदा घरको झ्याल खुला रहेको, बालबालिका खेलिरहेका, मानिसहरू हिँडिरहेका वा नजिकै खानेपानीका स्रोत रहेका हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा सार्वजनिक स्थानमा पूर्वसूचना र सुरक्षा व्यवस्था नगरी रसायन छर्कनु जिम्मेवार व्यवहार होइन।
तत्काल देखिन सक्ने स्वास्थ्य असरहरू
झार मार्ने औषधिको सम्पर्कमा आउने मात्रा, औषधिको प्रकार, सम्पर्कको अवधि र शरीरमा प्रवेश गर्ने माध्यमअनुसार स्वास्थ्यमा पर्ने असर फरक हुन सक्छ।
सम्भावित तत्कालीन स्वास्थ्य असरहरूमा निम्न समस्या पर्न सक्छन् :
• आँखा पोल्ने, रातो हुने वा जलन महसुस हुने।
• छालामा चिलाउने, जलन हुने वा एलर्जी देखिने।
• नाक र घाँटीमा जलन हुने।
• खोकी लाग्ने वा श्वासप्रश्वासमा असहजता हुने।
• टाउको दुख्ने वा चक्कर लाग्ने।
• वाकवाकी लाग्ने वा बान्ता हुने।
नेपालमा किसानहरूमा गरिएको एउटा अध्ययनले विषादी प्रयोगसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य समस्याहरूको व्यापकता देखाएको छ।
काठमाडौंको टोखा नगरपालिकामा गरिएको अध्ययनमा सहभागी किसानहरूमध्ये ७३ प्रतिशतले विषादी प्रयोगसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य समस्या अनुभव गरेको बताएका थिए।
टाउको दुख्ने, छालामा जलन हुने र आँखामा पोल्ने प्रमुख समस्याका रूपमा देखिएका थिए।
यद्यपि उक्त अध्ययन कृषि क्षेत्रमा विषादी प्रयोग गर्ने किसानहरूमा गरिएको हो, यसले रासायनिक पदार्थको असुरक्षित प्रयोग स्वास्थ्यका लागि चिन्ताको विषय हुन सक्ने देखाउँछ। यसको आधारमा टोलमा झार मार्ने औषधि छर्कने प्रत्येक व्यक्तिमा समान असर पर्छ भन्न भने मिल्दैन।
दीर्घकालीन असर र क्यान्सरको जोखिम : के भन्छ वैज्ञानिक अनुसन्धान?
झार मार्ने औषधिको स्वास्थ्य प्रभावबारे सबैभन्दा गम्भीर चासो क्यान्सर, प्रजनन स्वास्थ्य, स्नायु प्रणाली तथा दीर्घकालीन रोगसँग सम्बन्धित छ।
यस विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान संस्थाहरूले विभिन्न अध्ययन गरेका छन्। तर, यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक तथ्य बुझ्न आवश्यक छ।
अन्तर्राष्ट्रिय क्यान्सर अनुसन्धान संस्था (IARC), जुन विश्व स्वास्थ्य संगठनसँग सम्बन्धित संस्था हो, ले सन् २०१५ मा ग्लाइफोसेटलाई “सम्भवतः मानिसमा क्यान्सर गराउन सक्ने” (Probably carcinogenic to humans, Group 2A) पदार्थका रूपमा वर्गीकरण गरेको थियो।
यो वर्गीकरण मानवमा सीमित प्रमाण, प्रयोगशालाका जनावरमा पर्याप्त प्रमाण तथा अन्य जैविक अनुसन्धानका आधारमा गरिएको थियो।
यससम्बन्धी वैज्ञानिक मूल्याङ्कनमा विशेषगरी नन–हज्किन लिम्फोमा (Non-Hodgkin Lymphoma) नामक क्यान्सरसँगको सम्भावित सम्बन्धबारे चर्चा गरिएको छ।
तर, अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पनि छ। अमेरिकी वातावरण संरक्षण निकाय (EPA) लगायत केही नियामक संस्थाहरूले ग्लाइफोसेटको निर्धारित प्रयोगबाट हुने जोखिमको मूल्याङ्कन गर्दा फरक निष्कर्ष निकालेका छन्।
उनीहरूको मूल्याङ्कनमा प्रयोगको मात्रा, सम्पर्कको अवस्था र वास्तविक जीवनमा हुने जोखिमलाई ध्यान दिइएको छ।
यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि वैज्ञानिक समुदायमा यस विषयमा निरन्तर अनुसन्धान र मूल्याङ्कन भइरहेको छ।
विशेषगरी लामो समयसम्म बारम्बार विषादी प्रयोग गर्ने व्यक्ति, छर्कने काममा संलग्न कर्मचारी तथा पर्याप्त सुरक्षा नभएका व्यक्तिहरूको स्वास्थ्य जोखिमलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।
बालबालिका, गर्भवती महिला र वृद्धवृद्धालाई विशेष सुरक्षा आवश्यक
बालबालिका खेल्ने स्थान, विद्यालय परिसर, स्वास्थ्य संस्था, घरआँगन र सार्वजनिक बाटोमा रासायनिक औषधि छर्कँदा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ।
बालबालिका वातावरणमा रहेका वस्तुसँग हातले सम्पर्क गर्ने, भुइँमा खेल्ने र हात मुखमा लैजाने व्यवहारका कारण जोखिममा पर्न सक्छन्। गर्भवती महिला, वृद्धवृद्धा तथा दीर्घरोग भएका व्यक्तिहरूको सुरक्षालाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।
औषधि छर्किएको ठाउँमा मानिसहरूलाई कहिलेसम्म प्रवेश गर्न नदिने भन्ने कुरा औषधिको लेबल, सक्रिय रासायनिक पदार्थ तथा प्रयोगको अवस्थाअनुसार निर्धारण गर्नुपर्छ। सबै औषधिका लागि एउटै समयसीमा लागू हुँदैन।
त्यसैले “औषधि छर्केको केही घण्टापछि सुरक्षित हुन्छ” भन्ने अनुमानका आधारमा सर्वसाधारणलाई प्रवेश गर्न दिनु उचित हुँदैन।
स्वास्थ्य मात्र होइन, वातावरणमा पनि असर
झार मार्ने औषधिको प्रभाव मानव स्वास्थ्यमा मात्र सीमित छैन। गलत प्रयोगले अन्य वनस्पति, माटो, जलस्रोत तथा वातावरणीय प्रणालीमा समेत असर पार्न सक्छ।
हावाको बहावबाट औषधि अन्य बालीमा पुग्न सक्छ। वर्षा वा पानीको बहावसँगै रसायन नजिकका नाला, पोखरी, खोला वा अन्य जलस्रोतमा पुग्ने सम्भावना रहन्छ।
यसले स्थानीय वनस्पति तथा वातावरणीय सन्तुलनमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले झार मार्ने औषधिको प्रयोगलाई केवल व्यक्तिगत वा टोलको सरसफाइ को विषयका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यो सामुदायिक स्वास्थ्य र वातावरणीय संरक्षणसँग जोडिएको विषय हो।
के झार मार्न रसायन नै आवश्यक छ?
हामीले आफ्नो टोल सफा राख्न झारपात हटाउनैपर्छ भन्ने होइन, झार हटाउन रासायनिक औषधि नै प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने सोच परिवर्तन गर्न आवश्यक छ।
झारपात नियन्त्रणका लागि निम्न विकल्पहरू अपनाउन सकिन्छ :
• नियमित रूपमा हातले झार उखेल्ने वा काट्ने।
• सम्भव भएसम्म मेसिन वा अन्य यान्त्रिक विधिबाट झार हटाउने।
• उपयुक्त स्थानमा घाँस वा अन्य उपयोगी वनस्पति रोप्ने।
• ढुङ्गा, मल्च वा उपयुक्त आवरण प्रयोग गरेर झारको वृद्धि नियन्त्रण गर्ने।
• स्थानीय वातावरणअनुकूल झार नियन्त्रणका उपाय अपनाउने।
• रासायनिक औषधिलाई अन्तिम विकल्पका रूपमा मात्र विचार गर्ने।
संयुक्त राष्ट्रसंघको खाद्य तथा कृषि संगठन (FAO) ले एकीकृत झार तथा कीरा व्यवस्थापन (Integrated Pest Management) को अवधारणालाई प्रवर्द्धन गर्दै रासायनिक विषादीको आवश्यकता र प्रयोग कम गर्ने उपायहरू अपनाउन जोड दिएको छ।
यसको मुख्य उद्देश्य समस्या समाधान गर्नु हो, तर त्यसका लागि मानव स्वास्थ्य र वातावरणमा अनावश्यक जोखिम सिर्जना गर्नु होइन।
अब स्थानीय सरकार र समुदायले के गर्नुपर्छ?
टोल–टोलमा झार मार्ने औषधि छर्कने प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न स्थानीय सरकार, स्वास्थ्य संस्था, टोल विकास समिति र नागरिक समाजको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
स्थानीय तहले सार्वजनिक स्थानमा रासायनिक औषधि प्रयोगसम्बन्धी स्पष्ट नीति तथा कार्यविधि बनाउन आवश्यक छ।
विशेषगरी निम्न कार्यहरू प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ :
१. सार्वजनिक स्थानमा रासायनिक औषधि प्रयोग गर्नुअघि आवश्यकताको मूल्याङ्कन गर्ने।
२. औषधिको नाम, सक्रिय रासायनिक पदार्थ, मात्रा र प्रयोग विधिबारे जानकारी सुनिश्चित गर्ने।
३. विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, बालबालिका खेल्ने ठाउँ र घरआँगन नजिक अनावश्यक रसायन प्रयोग नगर्ने।
४. औषधि छर्कने समय, स्थान र सम्भावित जोखिमबारे आसपासका बासिन्दालाई पूर्वसूचना दिने।
५. हावाको बहाव, मौसम र आसपासका संवेदनशील स्थानलाई ध्यानमा राख्ने।
६. आवश्यक परे प्रशिक्षित तथा सुरक्षात्मक सामग्री प्रयोग गर्ने व्यक्तिबाट मात्र औषधि छर्कने व्यवस्था गर्ने।
७. विषादीका खाली बोतल तथा कन्टेनर सुरक्षित रूपमा विसर्जन गर्ने र खानेपानीका स्रोतमा रसायन मिसिन नदिने।
८. स्थानीय स्वास्थ्य संस्थामार्फत विषादीको सम्पर्कबाट हुने स्वास्थ्य समस्या पहिचान, उपचार र जनचेतना प्रवर्द्धन गर्ने।
९. सकेसम्म रासायनिक औषधिको सट्टा सुरक्षित, वातावरणमैत्री र गैररासायनिक विकल्पलाई प्राथमिकता दिने।
निष्कर्ष : सफा टोल चाहिन्छ, तर विषादीमुक्त सुरक्षित वातावरण पनि चाहिन्छ
हामी सबैलाई सफा, सुन्दर र व्यवस्थित टोल चाहिन्छ। तर, सफा टोल बनाउने नाममा नागरिकको स्वास्थ्य जोखिममा पार्नु कुनै पनि अवस्थामा स्वीकार्य हुन सक्दैन।
झारपात केही समयपछि फेरि उम्रन सक्छ, तर रासायनिक पदार्थको असुरक्षित सम्पर्कले निम्त्याउने स्वास्थ्य समस्या गम्भीर हुन सक्छ।
आज हामीले सडक किनारको झार हटाउन रसायन छर्कँदै गर्दा त्यसको असर हाम्रो घरभित्र, हाम्रो श्वासप्रश्वासमा, हाम्रा बालबालिकाको खेल्ने वातावरणमा र हाम्रो सामुदायिक स्वास्थ्यमा पर्न सक्छ भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक छ।
झार हटाउने उपाय धेरै छन्, तर मानव स्वास्थ्यको विकल्प छैन। अब समय आएको छ-टोल सफा राख्ने नाममा जथाभावी रासायनिक औषधि छर्कने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्ने, वैज्ञानिक प्रमाणमा आधारित निर्णय गर्ने र सुरक्षित तथा वातावरणमैत्री उपाय अपनाउने।
स्वच्छता भनेको देखिने फोहोर हटाउनु मात्र होइन; स्वच्छता भनेको मानव स्वास्थ्य, सुरक्षित वातावरण र जिम्मेवार व्यवहारको समन्वय हो।
लेखक: स्वास्थ्य निर्देशनालयमा स्वास्थ्य शिक्षा प्रशासकका रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ।
प्रतिकया दिनुहोस्