हिँड्दा घुँडा दुख्ने, उकालो–ओरालो गर्न नसक्ने, बस्न र उठ्नसमेत अरूको सहारा चाहिने अवस्था धेरैका लागि पीडादायी हुन्छ। उमेर बढ्दै जाँदा घुँडा वा हिपको जोर्नी खिइनु, पुरानो चोटका कारण जोर्नी बिग्रनु र दैनिक कामकाजमा कठिनाइ हुनु सामान्य समस्या हुन्।
तर, जोर्नी खिइँदैमा जीवनभर दुखाइ सहेर बस्नुपर्छ भन्ने छैन। आवश्यक अवस्थामा गरिने जोर्नी प्रत्यारोपणले दुखाइ कम गर्न र दैनिक जीवन सहज बनाउन सहयोग पुर्याउँछ।
नेपालमा पछिल्लो डेढ दशकमा हाडजोर्नी उपचार र जोर्नी प्रत्यारोपणको क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ। कुनै समय सीमित ठूला अस्पतालमा मात्रै उपलब्ध हुने जोर्नी प्रत्यारोपण सेवा अहिले देशका विभिन्न अस्पतालमा विस्तार भएको छ।
दक्ष जनशक्ति, नयाँ प्रविधि र विशेषज्ञ सेवाको विकाससँगै जटिल प्रकृतिका शल्यक्रिया पनि नेपालमै हुन थालेका छन्।
यही क्षेत्रमा करिब १५ वर्षदेखि सक्रिय छन् अर्थोपेडिक तथा ट्रमा सर्जन डा. कपिलमणि केसी। हाडजोर्नीसम्बन्धी उपचार, चोटपटकको व्यवस्थापन र जोर्नी प्रत्यारोपणमा अनुभव हासिल गरेका उनले हालसम्म करिब नौ हजारदेखि १० हजारसम्म शल्यक्रिया गरेका छन्।
तीमध्ये ३०० देखि ३५० सम्म जोर्नी प्रत्यारोपण शल्यक्रिया छन्। डा. केसीका अनुसार पछिल्ला वर्षमा नेपालमा हाडजोर्नी उपचारको क्षमता र विशेषज्ञ सेवामा उल्लेखनीय सुधार भएको छ।
विशेषगरी घुँडा र हिपको जोर्नी प्रत्यारोपण सेवा विस्तार हुनु बिरामीका लागि महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो।
मदानेदेखि विशेषज्ञ चिकित्सकसम्मको यात्रा
डा. केसीको चिकित्सकीय यात्रा गुल्मीको मदाने गाउँपालिका–७ बाट सुरु भएको हो। गुल्मी र प्युठानमा कक्षा १० सम्मको अध्ययन पूरा गरेका उनले उच्च शिक्षाका लागि काठमाडौंको अमृत साइन्स कलेजमा अध्ययन गरे।
त्यसपछि भैरहवास्थित युनिभर्सल कलेज अफ मेडिकल साइन्सेजबाट सन् २००० देखि २००५ को ब्याचमा एमबीबीएस अध्ययन पूरा गरे।
चिकित्सा शिक्षापछि हाडजोर्नी तथा चोटपटकसम्बन्धी उपचारमा विशेषज्ञता हासिल गर्ने उद्देश्यले उनले काठमाडौंस्थित चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संस्थान, महाराजगन्जबाट सन् २००७ देखि २०११ सम्म अर्थोपेडिक एन्ड ट्रमा सर्जरीमा एमएस अध्ययन गरे।
विशेषज्ञ अध्ययनपछि पनि उनले आफ्नो ज्ञान र सीपलाई निरन्तर विस्तार गर्दै लगे। उनले सिकोट डिप्लोमा, बेलायतबाट एफआरसीएस र अमेरिकाबाट एफएसीएस उपाधि हासिल गरेका छन्। जोर्नी प्रत्यारोपणसम्बन्धी थप तालिम भारतको नयाँदिल्लीस्थित अपोलो अस्पताल र चीनको पेकिङ विश्वविद्यालयमा लिएका छन्।
उनले काठमाडौंको निजामती कर्मचारी अस्पताल र ह्याम्स अस्पतालमा काम गरेका छन्। ह्याम्स अस्पतालमा करिब १० वर्ष काम गरेको अनुभव हासिल गरेका उनी अहिले बुटवलस्थित मर्सिसिटी अस्पताल र काठमाडौंको भरोसा अस्पतालमा आबद्ध छन्।
करिब १५ वर्षको व्यावसायिक अनुभवमा उनले हाडजोर्नीसम्बन्धी विभिन्न समस्याको उपचारसँगै जटिल शल्यक्रिया र जोर्नी प्रत्यारोपणमा काम गरेका छन्। निरन्तर अभ्यास, नयाँ प्रविधिबारे ज्ञान र बिरामीको अवस्थाअनुसार उपचार छनोट गर्ने क्षमतालाई उनी यस क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण पक्ष मान्छन्।
१५ वर्षमा बदलियो हाडजोर्नी उपचारको अवस्था
डा. केसीका अनुसार १० देखि १५ वर्षअघिको तुलनामा नेपालमा हाडजोर्नी उपचारको अवस्था धेरै फरक भइसकेको छ। पहिले सामान्य हाडजोर्नी उपचार र सीमित शल्यक्रियामा केन्द्रित सेवा अहिले विभिन्न विशेषज्ञ क्षेत्रमा विस्तार भएको छ।
हाडजोर्नी विभागअन्तर्गत जोर्नी प्रत्यारोपण, आर्थ्रोस्कोपी, मेरुदण्डको शल्यक्रिया, बालबालिकासम्बन्धी हाडजोर्नी उपचार, हातको शल्यक्रिया तथा खुट्टा र गोलीगाँठोसम्बन्धी उपचारका विशेषज्ञ क्षेत्र विकास भएका छन्। यसले बिरामीको समस्याअनुसार विशेषज्ञ चिकित्सकबाट उपचार पाउने अवसर बढाएको छ।
पहिले जटिल हाडजोर्नी समस्याका लागि विदेश जानुपर्ने वा काठमाडौंका सीमित ठूला अस्पतालमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था थियो। अहिले देशका विभिन्न स्थानमा विशेषज्ञ सेवा उपलब्ध हुन थालेको छ। जोर्नी प्रत्यारोपणजस्ता जटिल उपचार राजधानीबाहि
र पनि विस्तार हुँदै जानु यस क्षेत्रको सकारात्मक परिवर्तन हो।यद्यपि, सबै प्रकारका उपचार सबै अस्पतालमा समान रूपमा उपलब्ध छैनन्।
जोर्नी प्रत्यारोपणका लागि दक्ष शल्यचिकित्सक, आवश्यक उपकरण, संक्रमण नियन्त्रणका उपाय र शल्यक्रियापछिको पुनःस्थापना सेवा अनिवार्य महत्त्वका विषय हुन्।
जोर्नी प्रत्यारोपण किन आवश्यक पर्छ?
मानव शरीरका जोर्नीले हिँडडुल गर्न, बस्न, उठ्न, सिँढी चढ्न र दैनिक काम गर्न सहयोग गर्छन्। उमेर बढ्दै जाँदा, चोटपटक लाग्दा वा केही रोगका कारण जोर्नीको सतहमा रहेको चिल्लो तह बिग्रन सक्छ।
विशेषगरी घुँडा र हिपको जोर्नीमा यस्तो समस्या देखिन्छ।जोर्नीको सतह अत्यधिक खिइएपछि दुखाइ बढ्ने, जोर्नी कडा हुने र हिँडडुल गर्न कठिनाइ हुने अवस्था आउन सक्छ।
कतिपय बिरामीलाई सामान्य दूरी हिँड्न, शौचालय जान, कुर्सीबाट उठ्न वा सिँढी चढ्नसमेत गाह्रो हुन्छ। दैनिक काम गर्न अरूको सहयोग लिनुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ।
तर, घुँडा दुख्नेबित्तिकै जोर्नी प्रत्यारोपण गर्नुपर्छ भन्ने होइन।
औषधि, तौल व्यवस्थापन, नियमित व्यायाम, फिजियोथेरापी र अन्य उपचारबाट पनि धेरै बिरामीलाई राहत मिल्न सक्छ। जोर्नीको क्षति अत्यधिक भएको, दुखाइ निरन्तर रहेको र अन्य उपचारबाट पर्याप्त सुधार नभएको अवस्थामा मात्रै चिकित्सकले प्रत्यारोपणको विकल्प सुझाउन सक्छन्।
जोर्नी प्रत्यारोपणमा बिग्रिएको जोर्नीको क्षतिग्रस्त सतह हटाएर त्यसको स्थानमा विशेष किसिमका कृत्रिम अवयव राखिन्छन्। नेपालमा घुँडा र हिपको प्रत्यारोपण बढी गरिन्छ।
पछिल्लो समय कुम र कुहिनोजस्ता अन्य जोर्नीको प्रत्यारोपण सेवा पनि विस्तार हुन थालेको डा. केसी बताउँछन्।
प्रत्यारोपणपछि बदलिन्छ दैनिक जीवन
जोर्नी प्रत्यारोपणको मुख्य उद्देश्य दुखाइ कम गर्नु, जोर्नीको काम गर्ने क्षमता सुधार्नु र बिरामीलाई दैनिक गतिविधिमा सहज बनाउनु हो। लामो समयदेखि घुँडा वा हिप दुखेर हिँडडुल गर्न नसकेका बिरामीका लागि यो उपचार महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।
उपचारअघि सामान्य दूरी हिँड्न नसक्ने, घरभित्रको काम गर्न कठिन हुने वा परिवारका सदस्यको सहारा लिनुपर्ने बिरामीले सफल शल्यक्रिया र उचित पुनःस्थापनापछि दैनिक गतिविधि सहज रूपमा गर्न सक्ने सम्भावना हुन्छ। यसले बिरामीको शारीरिक सक्रियतासँगै आत्मनिर्भरता र जीवनको गुणस्तरमा पनि सुधार ल्याउन सक्छ।
पहिले जोर्नी प्रत्यारोपण सफल हुँदैन वा कृत्रिम जोर्नी राखेपछि सामान्य जीवनमा फर्कन सकिँदैन भन्ने धारणा कतिपयमा थियो। तर, प्रविधिको विकास, शल्यक्रियामा चिकित्सकको अनुभव र बिरामीको उचित छनोटले यस उपचारप्रतिको विश्वास बढाएको छ।
यद्यपि, प्रत्यारोपणपछि सबै बिरामीको परिणाम समान हुँदैन। बिरामीको उमेर, अन्य स्वास्थ्य समस्या, जोर्नीको अवस्था, शल्यक्रियाको गुणस्तर र शल्यक्रियापछिको हेरचाहले परिणाममा प्रभाव पार्छ।
त्यसैले शल्यक्रियाअघि चिकित्सकसँग सम्भावित लाभ, जोखिम र अपेक्षित नतिजाबारे स्पष्ट छलफल गर्नु आवश्यक हुन्छ।
विदेश जानैपर्ने बाध्यता घट्दै
नेपालमा जोर्नी प्रत्यारोपण सेवा विस्तार हुँदा उपचारका लागि विदेश जानुपर्ने बाध्यता कम गर्न सहयोग पुगेको छ। पहिले यस्ता शल्यक्रियाका लागि सीमित अस्पतालमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था थियो।
अहिले विभिन्न अस्पतालमा विशेषज्ञ चिकित्सक र आवश्यक पूर्वाधार विकास हुँदै जाँदा देशभित्रै उपचार गर्ने अवसर बढेको छ।
नेपालमै उपचार हुँदा बिरामी र परिवारलाई यात्रा तथा बसोबासको खर्च कम गर्न र शल्यक्रियापछि नियमित परीक्षण गराउन सहज हुन सक्छ। पुनःस्थापनाका क्रममा चिकित्सकसँग सम्पर्कमा रहन पनि सजिलो हुन्छ।
तर, अस्पताल छनोट गर्दा उपचारको गुणस्तरमा ध्यान दिनुपर्छ। दक्ष शल्यचिकित्सक, गुणस्तरीय कृत्रिम जोर्नी, सुरक्षित शल्यक्रिया कक्ष, संक्रमण नियन्त्रण र शल्यक्रियापछिको पुनःस्थापना सेवा जोर्नी प्रत्यारोपणका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
खर्च कति लाग्छ?
जोर्नी प्रत्यारोपण खर्चिलो उपचार हो। कृत्रिम जोर्नीको मूल्य, अस्पतालको सेवा, शल्यक्रियासम्बन्धी सामग्री, औषधि, परीक्षण र अस्पतालमा बसाइका कारण कुल खर्च फरक पर्न सक्छ।
डा. केसीका अनुसार सरकारी अस्पतालमा जोर्नी प्रत्यारोपणको खर्च औसतमा करिब तीन लाख रुपैयाँको हाराहारीमा पर्न सक्छ। निजी अस्पतालमा भने योभन्दा बढी खर्च लाग्न सक्छ।
कुन जोर्नी प्रत्यारोपण गर्ने, कस्तो सामग्री प्रयोग गर्ने र बिरामीको स्वास्थ्य अवस्था कस्तो छ भन्ने आधारमा खर्च फरक हुन्छ।
उपचारअघि अस्पतालसँग कुल खर्चको विवरण बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। कृत्रिम जोर्नीको मूल्य, शल्यक्रिया शुल्क, औषधि, परीक्षण, अस्पताल बसाइ र पुनःस्थापनामा लाग्ने खर्चबारे जानकारी लिनुपर्छ। यसले बिरामी र परिवारलाई आर्थिक तयारी गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
सही समयमा सही उपचार
जोर्नी दुखाइको कारण पत्ता लगाएर समयमै उपचार सुरु गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। शरीरको तौल नियन्त्रणमा राख्ने, नियमित व्यायाम गर्ने र जोर्नीमा अनावश्यक भार पर्ने गतिविधिबाट जोगिने हो भने केही समस्याको जोखिम कम गर्न सकिन्छ। दुखाइ लामो समयसम्म रहिरहेमा वा हिँडडुलमा गम्भीर कठिनाइ भएमा विशेषज्ञ चिकित्सकसँग जाँच गराउनुपर्छ।
जोर्नी प्रत्यारोपण आवश्यक ठहरिएमा शल्यक्रियापछिको हेरचाह र पुनःस्थापनालाई पनि उपचारकै अभिन्न भाग मान्नुपर्छ। चिकित्सकको निर्देशनअनुसार व्यायाम गर्ने, घाउको हेरचाह गर्ने र नियमित परीक्षण गराउने कामले सुधारमा सहयोग पुर्याउँछ।
जोर्नी प्रत्यारोपण केवल बिग्रिएको जोर्नीको स्थानमा कृत्रिम अवयव राख्ने प्रक्रिया मात्र होइन। उचित बिरामी छनोट, सुरक्षित शल्यक्रिया र पुनःस्थापनाको समन्वयबाट बिरामीलाई दैनिक जीवनमा सहज बनाउने उपचार हो। जोर्नी खिइए पनि समयमै जाँच, सही उपचार र आवश्यक अवस्थामा प्रत्यारोपणले सक्रिय जीवनमा फर्कन सहयोग गर्न सक्छ।
प्रतिकया दिनुहोस्