१४ रोगविरुद्धको सुरक्षा कवच: खोपले बचाउँछ बालबालिकाको जीवन

नेपालको नियमित खोप कार्यक्रम बालबालिकाको जीवन रक्षा गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी, सुरक्षित र वैज्ञानिक उपायका रूपमा स्थापित भएको छ। यस कार्यक्रमअन्तर्गत देशभरका स्वास्थ्य संस्थामार्फत १४ प्रकारका गम्भीर तथा ज्यान जोखिममा पार्ने रोगविरुद्ध निःशुल्क खोप प्रदान गरिँदै आएको छ। खोपले बालबालिकाको शरीरमा रोगसँग लड्ने प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गराएर भविष्यमा हुन सक्ने संक्रमण, अपाङ्गता तथा मृत्युबाट जोगाउँछ। त्यसैले खोपलाई “सुरक्षा कवच” भनेर चिनिन्छ।

प्रारम्भिक अवधिः आधुनिक खोपको सुरुवात

आधुनिक खोपको सुरुवात सन् १७९६ मा बेलायती चिकित्सक Edward Jenner ले गरेका थिए। उनले गाईमा लाग्ने “काउपक्स (cowpox)” रोग मानिसमा लगाउँदा चेचकबाट बच्न सकिने तथ्य पत्ता लगाए। उनले पहिलो पटक एक बालकमा यो विधि प्रयोग गरे र सफल भए। यही प्रयोगबाट “vaccine” शब्द आएको हो, जुन ल्याटिन शब्द vacca (गाई) बाट बनेको हो। जेनरको खोजले चिकित्सा क्षेत्रमा क्रान्ति ल्यायो। यसपछि खोपलाई वैज्ञानिक रूपमा विकास गर्ने मार्ग खुल्यो र विश्वभर यसको प्रयोग विस्तार हुँदै गयो।

१९औँ शताब्दीः वैज्ञानिक विस्तार

जेनरको खोजपछि खोप अनुसन्धानले तीव्र गति लियो। फ्रान्सेली वैज्ञानिक Louis Pasteur ले १९औँ शताब्दीमा रेबिज (rabies) र एनथ्राक्स (anthrax) विरुद्ध खोप विकास गरे। उनले “attenuated vaccine” अर्थात् कमजोर बनाइएको जीवाणु प्रयोग गर्ने विधिको अवधारणा विकास गरे, जसले आधुनिक खोप विज्ञानलाई नयाँ दिशा दियो।

यस अवधिमा सूक्ष्मजीव (microorganisms) सम्बन्धी ज्ञान बढ्दै गयो र विभिन्न रोगका कारणहरू पहिचान हुन थाले। यसले खोप विकासलाई अझ वैज्ञानिक र सुरक्षित बनायो।

नेपालमा खोप कार्यक्रमको विकास

नेपालमा खोप कार्यक्रमको औपचारिक सुरुवात २०३४ साल (सन् १९७७) मा राष्ट्रिय खोप कार्यक्रम (Expanded Programme on Immunization – EPI) लागू भएपछि भएको हो। सुरुमा सीमित रोगविरुद्ध खोप दिइन्थ्यो, तर समयसँगै यसको दायरा विस्तार हुँदै गएको छ।

नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा, जहाँ अझै पनि सरसफाइ, पोषण र स्वास्थ्य सेवामा असमानता छ, खोप कार्यक्रमले बाल स्वास्थ्य सुधारमा अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। विगतका दशकहरूमा खोपकै कारण धेरै संक्रामक रोगहरू नियन्त्रणमा आएका छन् र केही रोगहरू उन्मूलनको अवस्थामा पुगेका छन्।

नेपालमा, जहाँ अझै पनि सरसफाइ, पोषण र स्वास्थ्य सेवामा असमानता छ, त्यहाँ खोप कार्यक्रमले बाल स्वास्थ्य सुधारमा अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। विगतका दशकहरूमा खोप कार्यक्रमकै कारण धेरै संक्रामक रोगहरू नियन्त्रणमा आएका छन् र केही रोगहरू उन्मूलनको अवस्थामा पुगेका छन्।

सबैभन्दा पहिले, नवजात शिशुलाई दिइने क्षयरोग (टीबी) विरुद्धको खोपले गम्भीर प्रकारको टीबीबाट बचाउँछ। टीबी विशेषगरी साना बालबालिकामा मस्तिष्क र फोक्सोमा असर गर्ने भएकाले यो खोप अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। त्यसैगरी, रोटाभाइरसबाट हुने झाडापखालाले साना बालबालिकामा पानीको कमी (डिहाइड्रेसन) गराएर ज्यानै जोखिममा पार्न सक्छ। नेपालमा अझै पनि झाडापखाला बाल मृत्युदरको प्रमुख कारणमध्ये एक भएकाले रोटाभाइरस खोपले हजारौं बालबालिकाको जीवन बचाइरहेको छ।

पोलियो (पक्षघात) अर्को गम्भीर रोग हो, जसले स्थायी अपाङ्गता निम्त्याउन सक्छ। नेपालले पोलियो उन्मूलनको उपलब्धि हासिल गरिसकेको भए पनि छिमेकी देशहरूमा जोखिम कायमै रहेकाले नियमित खोप अत्यन्त जरुरी छ। यदि खोप रोकियो भने पुनः संक्रमण फैलिन सक्ने जोखिम रहन्छ।

निमोनिया र हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा बी (Hib) जस्ता रोगहरूले बालबालिकामा फोक्सो र मस्तिष्कमा गम्भीर असर पार्न सक्छन्। यी रोगहरू बाल मृत्युदर बढाउने प्रमुख कारणका रूपमा चिनिन्छन्। खोपले यी संक्रमणहरूलाई प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ।

त्यस्तै, भ्यागुते रोग (डिफ्थेरिया), लहरे खोकी (पर्टुसिस) र धनुष्टंकार (टिटानस) जस्ता रोगहरू छिटो फैलिने र घातक हुने भएकाले यी विरुद्धको खोपलाई अत्यावश्यक मानिन्छ। लहरे खोकीले साना शिशुहरूमा श्वासप्रश्वासमा गम्भीर समस्या ल्याउन सक्छ भने धनुष्टंकारले स्नायु प्रणालीमा असर पारेर ज्यानसमेत लिन सक्छ।

हेपाटाइटिस बीले कलेजोमा दीर्घकालीन असर पार्ने रोग हो, जसले भविष्यमा कलेजोको क्यान्सरको जोखिमसमेत बढाउँछ। बाल्यकालमै खोप दिएर यस रोगलाई रोक्न सकिन्छ, जसले दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिम घटाउन ठूलो योगदान पुर्‍याउँछ।

दादुरा (Measles) र रुबेला (Rubella) बालबालिकामा सामान्य जस्तो देखिए पनि जटिल अवस्थामा अत्यन्त खतरनाक हुन सक्छन्। दादुराले निमोनिया, कुपोषण र दृष्टि गुम्ने समस्या निम्त्याउन सक्छ भने रुबेलाले गर्भवती महिलामा भ्रूणमा गम्भीर जन्मजात विकृति ल्याउन सक्छ। त्यसैले यी रोगविरुद्धको खोप अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

नेपालका केही क्षेत्रमा अझै पनि टाइफाइड र जापानीज इन्सेफलाइटिस (JE) को जोखिम कायमै छ। टाइफाइडले ज्वरो र आन्द्रामा संक्रमण गराउँछ भने जापानीज इन्सेफलाइटिसले मस्तिष्कमा असर पारेर अपाङ्गता वा मृत्यु निम्त्याउन सक्छ। यी रोगहरूबाट बच्न खोप प्रभावकारी उपाय हो।

यसैगरी, पाठेघरको मुखको क्यान्सर रोकथामका लागि दिइने एचपीभी (HPV) खोप किशोरीहरूका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यो खोपले भविष्यमा हुने क्यान्सरको जोखिमलाई उल्लेखनीय रूपमा घटाउँछ र महिलाको स्वास्थ्य सुरक्षामा दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याउँछ।

यी सबै खोपहरू जन्मेदेखि १५ महिनासम्म चरणबद्ध रूपमा दिइन्छन्। अभिभावकहरूले कम्तीमा ७ पटक स्वास्थ्य संस्था वा खोप केन्द्रमा पुगेर खोप पूरा गराउनुपर्छ। खोप कार्ड सुरक्षित राख्नु, समय तालिका अनुसार खोप लगाउनु र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह पालना गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

खोप लगाएपछि केही सामान्य असरहरू जस्तै हल्का ज्वरो, सुई लगाएको ठाउँमा दुखाइ वा सुन्निनु देखिन सक्छन्। यी असरहरू सामान्य र अस्थायी हुन्छन्। तर गम्भीर लक्षण देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्छ।

खोप नलगाउँदा बालबालिकामा शारीरिक तथा मानसिक विकासमा गम्भीर असर पर्न सक्छ। अपाङ्गता, दीर्घकालीन रोग र मृत्युको जोखिम बढ्छ। त्यसैले खोपलाई बालबालिकाको जीवन सुरक्षा गर्ने सबैभन्दा भरपर्दो उपाय मानिन्छ।

समग्रमा, १४ रोगविरुद्धको खोप कार्यक्रम केवल व्यक्तिगत सुरक्षा मात्र होइन, सामुदायिक स्वास्थ्य सुरक्षाको आधार हो। जब अधिकांश बालबालिकाले खोप पाउँछन्, तब रोग फैलिने सम्भावना घट्छ, जसलाई “सामूहिक प्रतिरक्षा” (herd immunity) भनिन्छ।

त्यसैले प्रत्येक अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई समयमै खोप लगाउनु आफ्नो जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्छ। खोप लगाऔं, रोगबाट जोगाऔं र स्वस्थ, सुरक्षित तथा समृद्ध भविष्य निर्माण गरौं।

नेपालको नियमित खोप कार्यक्रमले १४ प्रकारका घातक रोगविरुद्ध बालबालिकालाई निःशुल्क सुरक्षा प्रदान गर्दै उनीहरूको जीवन रक्षा गर्दै आएको छ। खोपले शरीरमा रोगसँग लड्ने क्षमता विकास गराई संक्रमण, अपाङ्गता र मृत्युको जोखिम घटाउँछ। यो कार्यक्रमको कारण धेरै संक्रामक रोगहरू नियन्त्रणमा आएका छन् र केही उन्मूलनको अवस्थामा पुगेका छन्। त्यसैले समयमै सबै खोप पूरा गर्नु बालबालिकाको उज्ज्वल र सुरक्षित भविष्यका लागि अत्यन्त आवश्यक छ।