अन्तर्राष्ट्रिय नर्स दिवस : सेवाभावको उज्यालो, नर्सहरूको समर्पण र मानवताको सेवा यात्रा

हरेक वर्ष मे १२ तारिखका दिन विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय नर्स दिवस मनाइन्छ। यो दिन केवल औपचारिक उत्सव मात्र होइन, यो त्यस्ता हातहरूको सम्मान हो जसले पीडा सम्हाल्छन्, आँसु पुछ्छन्, र जीवनलाई पुनः आशाको बाटोमा फर्काउँछन्। अस्पतालका सेता पोशाकभित्र लुकेको त्यो न्यानो मन, जसले बिरामीको नाडी छाम्दा केवल रोग होइन, पीडा र डर पनि महसुस गर्छ—त्यही नै नर्स हो।

नर्स भन्नु केवल एउटा पेशा होइन, यो त मानवताको सबैभन्दा संवेदनशील रूप हो। जब संसारमा रोग, महामारी र संकट आउँछ, चिकित्सकसँगै अगाडि उभिने पहिलो पंक्तिका योद्धा नर्सहरू नै हुन्छन्। उनीहरू रातदिन नभनी बिरामीको छेउमा बस्छन्, कहिलेकाहीँ आफ्नै थकान, भोक र निद्रालाई बिर्सेर पनि अरूको जीवन जोगाउन लागिपर्छन्।

नर्सिङ पेशा केवल औषधि दिने, सुई लगाउने वा रिपोर्ट हेर्ने काम होइन। यो त संवेदनाको गहिरो अभ्यास हो। बिरामीको आँखामा डर देख्दा उनीहरूलाई साहस दिने, परिवारको निराश अनुहारमा आशा जगाउने, र कहिलेकाहीँ मृत्युको नजिक पुगेको जीवनलाई पनि सम्हाल्ने जिम्मेवारी नर्सको काँधमा हुन्छ।

नर्सहरू अस्पतालको त्यो अदृश्य शक्ति हुन्, जसको बिना उपचार प्रक्रिया अपूरो हुन्छ। डाक्टरको निर्देशन कार्यान्वयन गर्ने मात्र होइन, बिरामीको अवस्था निरन्तर निगरानी गर्ने, सानो परिवर्तनलाई पनि गम्भीरतापूर्वक लिने र तत्काल प्रतिक्रिया दिने उनीहरूको क्षमता नै जीवन र मृत्यु बीचको फरक बन्न सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय नर्स दिवसको आधार फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलको जन्मदिन हो। उनलाई आधुनिक नर्सिङको संस्थापक मानिन्छ। क्रिमियन युद्धको समयमा उनले घाइते सैनिकहरूको सेवा गरेर नर्सिङलाई केवल सेवा होइन, वैज्ञानिक र व्यवस्थित पेशाको रूपमा स्थापित गरिन्। उनको रातमा लालटिन लिएर बिरामी हेर्ने छवि आज पनि “द लेडी विथ द लैंप” को रूपमा प्रेरणादायी छ। उनी भन्छिन्— “नर्सिङ भनेको रोग होइन, बिरामीलाई बुझ्ने कला हो।”

नेपालमा नर्सहरूको अवस्था र चुनौती

नेपालमा नर्सहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण भए पनि अवस्था चुनौतीपूर्ण छ। देशभित्र पर्याप्त अवसर, उचित पारिश्रमिक र पेशागत सम्मानको कमीका कारण पछिल्ला वर्षहरूमा ठूलो संख्यामा नर्सहरू विदेशिने क्रम बढेको छ। अध्ययन र तालिमपछि राम्रो अवसरको खोजीमा हजारौँ नर्सहरू खाडी मुलुक, युरोप, अमेरिका र अष्ट्रेलियातर्फ पलायन भएका छन्। यसले देशभित्र अनुभवी नर्सहरूको अभाव सिर्जना गरेको छ।

नेपालबाट नर्सहरू विदेशिने संख्या पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। विभिन्न अध्ययन र सरकारी तथ्याङ्कअनुसार यो संख्या निरन्तर उकालो लागिरहेको देखिन्छ। नेपाल नर्सिङ काउन्सिल र स्वास्थ्य क्षेत्रका अध्ययनहरूका अनुसार हालसम्म करिब ५२,००० भन्दा बढी नेपाली नर्सहरू विदेश गइसकेका छन् र प्रत्येक वर्ष औसतमा करिब ८,००० देखि १०,००० नर्सहरू विदेशिने अनुमान गरिएको छ।

अर्कोतर्फ, अस्पतालभित्रै पनि कतिपय ठाउँमा नर्सहरूबीच नै असमान व्यवहार देखिन्छ। अनुभव, पद वा पहुँचका आधारमा कनिष्ठ नर्सलाई दबाउने, उनीहरूको आवाजलाई कमजोर बनाउने प्रवृत्ति कतिपय संस्थामा अझै विद्यमान छ। यसले पेशागत वातावरणमा असन्तुलन ल्याई नर्सहरूको आत्मविश्वास र मनोबलमा असर पारिरहेको छ।

स्वास्थ्य संस्थाभित्र सुधार आवश्यक

सरकारले नर्सहरूको समस्या समाधानका लागि अब थप जिम्मेवारी लिनुपर्ने आवश्यकता छ। केवल जनशक्ति उत्पादन गरेर मात्र होइन, उनीहरूलाई देशमै टिकाइराख्ने वातावरण बनाउन जरुरी छ। उचित तलब संरचना, जोखिम भत्ता, करियर विकास योजना र सुरक्षित कार्य वातावरण सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

त्यसैगरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा काम गर्ने नर्सहरूका लागि विशेष प्रोत्साहन प्याकेज आवश्यक छ। त्यहाँ नर्सहरू कहिलेकाहीँ एक्लै सम्पूर्ण स्वास्थ्य सेवा सम्हाल्न बाध्य हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा उनीहरूको सुरक्षा, आवास र आधारभूत सुविधामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

नर्सहरूको पेशागत सम्मान र आन्तरिक सुधार

नर्सिङ पेशाभित्र पनि आत्म–सुधारको आवश्यकता छ। कतिपय अवस्थामा वरिष्ठ नर्सले कनिष्ठ नर्सलाई हेप्ने, दबाउने वा उनीहरूको योगदानलाई कम आँक्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यस्तो व्यवहारले पेशागत एकता कमजोर बनाउँछ। नर्सहरूबीच सहयोग, सम्मान र सहकार्यको संस्कृति विकास गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।

नर्सिङ केवल पद वा दर्जाको विषय होइन, यो सेवा भावको साझा यात्रा हो। त्यसैले एउटै अस्पतालभित्र सबै नर्सहरू एकअर्काका सहयोगी बन्नु आवश्यक छ, प्रतिस्पर्धी होइन।

भविष्यका लागि सुधारका बाटाहरू

सरकार र स्वास्थ्य क्षेत्रले अब नर्सिङ क्षेत्रलाई दीर्घकालीन योजनामा समेट्नुपर्छ। नर्सहरूको लागि स्पष्ट करियर मार्ग (career ladder) तयार गर्नुपर्छ, जसले उनीहरूलाई निरन्तर प्रोत्साहन दिन सकोस्। उच्च शिक्षा, अनुसन्धान र नेतृत्व तहमा पुग्ने अवसरहरू विस्तार गर्नुपर्छ।

त्यसैगरी मानसिक स्वास्थ्य समर्थन पनि अत्यन्त जरुरी छ। लामो समय बिरामीको पीडा, मृत्यु र तनावको बीच काम गर्ने नर्सहरू मानसिक रूपमा थकित हुन सक्छन्। त्यसैले उनीहरूका लागि counselling र मनोवैज्ञानिक सहयोग कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

अन्तर्राष्ट्रिय नर्स दिवस केवल उत्सव होइन, यो कृतज्ञताको दिन हो। ती सबै नर्सहरूलाई सम्झने दिन हो जसले आफ्नो जीवन अरूको जीवन बचाउन समर्पित गरेका छन्। नर्सहरू बिना स्वास्थ्य सेवा केवल संरचना मात्र हो, आत्मा रहित शरीर जस्तै।

आजको दिनमा हामी सबैले एक स्वरमा भन्नुपर्छ—“नर्सहरूलाई सम्मान गरौँ, उनीहरूको योगदानलाई स्वीकार गरौँ, उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गरौँ, र उनीहरूको सेवा भावनालाई सधैं उच्च स्थान दिऔँ।” किनकि कुनै पनि समाज तब मात्र स्वस्थ र समृद्ध हुन्छ, जब त्यहाँ सेवा गर्ने हातहरूलाई सम्मान गरिन्छ, र ती हातहरूलाई टिकाइराख्ने वातावरण निर्माण गरिन्छ। लेखक भुसाल हाल लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताल, बुटवलमा कार्यरत हुनुहुन्छ।