डा. सागरको अनुभव : आईसीयूको बेडमा लगातार तीन बिरामी गुमाउँदा आङै सिरिङ्ग भयो

आईसीयूको ढोका खुल्यो। पीपीईभित्र पसिनाले भिजेका चिकित्सक र नर्सहरू फेरि अर्को बिरामीतर्फ दौडिए। मोनिटरको आवाज तीव्र थियो, अक्सिजनको मात्रा घटिरहेको थियो र समय निकै कम थियो।

कोभिड–१९ महामारीको त्यो दौरमा अस्पतालहरू कुनै युद्धभूमिका रूपमा परिणत भएका थिए। हरेक मिनेट कसैको जीवन र मृत्युको दोसाँधमा हुन्थ्यो। एउटा बिरामीको अवस्था सुधारिन नपाउँदै अर्को गम्भीर बिरामी अस्पतालको ढोकामा आइपुग्थ्यो।

त्यही विषम परिस्थितिमा अग्रपंक्तिमा खटिएका एक पात्र हुन्, फिजिसियन डा. सागर पौडेल। आज उनी बुटवल हस्पिटल प्रा.लि.मा पूर्णकालीन कन्सल्टेन्ट फिजिसियनका रूपमा कार्यरत छन् र बिरामीहरूको जीवनरक्षामा दिनरात खटिरहेका छन्। तर, गुल्मीको रमणीय डाँडाकाखमा रहेको तम्घासबाट सुरु भएको उनको यो यात्रा यहाँसम्म आइपुग्न निकै संघर्षपूर्ण र उतारचढाव मै भरिएको थियो।

बाल्यकाल र इन्जिनियर बन्ने सपना

गुल्मीको तम्घासमा जन्मिएका डा. पौडेलको बाल्यकालको सपना सुरुमा डाक्टर बन्ने थिएन। कक्षा ८ सम्म उनले तम्घासस्थित अर्जुन बोर्डिङ हाई स्कुलमा अध्ययन गरे। त्यसपछि उनी उच्च शिक्षाका लागि बुटवल झरे र न्यु होराइजन इङ्ग्लिस बोर्डिङ स्कुलबाट कक्षा ९ र १० को अध्ययन पूरा गरे। त्यसपछि उनी काठमाडौंको प्रतिष्ठित सेन्ट जेभियर्स कलेजमा पुगे र त्यहाँबाट आफ्नो +२ (उच्च माध्यमिक) शिक्षा पूरा गरे।

बाल्यकालका ती दिनहरू सम्झँदै उनी मुस्कुराउँछन् र भन्छन्, “साच्चै भन्नुपर्दा, बाल्यकालमा मेरो आफ्नै चाहना इन्जिनियर बन्ने थियो। त्यसबेला चिकित्सक बन्ने कुनै स्पष्ट लक्ष्य वा योजना मेरो दिमागमा थिएन।”
तर, समय सधैं एकैनास रहँदैन। मानिसको जीवनमा परिवार र अग्रजहरूको चाहना तथा आशीर्वादले ठूलो प्रभाव पार्छ।

डा. पौडेलको जीवनमा पनि त्यस्तै भयो। उनका बुबा–आमाको सधैंको सपना थियो कि उनीहरूको छोरा डाक्टर बनोस्। बाल्यकालमा मामाघरमा बसेर पढेका उनलाई हुर्काउन, पढाउन र सही बाटो देखाउन उनका हजुरबुबाको ठूलो योगदान थियो। हजुरबुबाले बेला-बेला मायाले भन्ने गर्नुहुन्थ्यो- “मेरो नाति डाक्टर बनेको हेर्न पाए हुन्थ्यो।”
हजुरबुबाको मुखबाट निस्किएको त्यो एउटा वाक्य उनको बालमनोविज्ञानमा गहिरोसँग बस्यो।

सुरुमा यो केवल परिवारको सपना थियो, तर उमेर र समझदारी बढ्दै जाँदा उनले महसुस गरे कि बिरामी र दुःखी मानिसहरूको सेवा गर्ने योभन्दा पवित्र र अर्थपूर्ण पेशा अर्को हुन सक्दैन। परिवारको त्यो सपना विस्तारै उनको आफ्नै जीवनको मुख्य लक्ष्य बन्न पुग्यो। त्यसपछि उनले इन्जिनियरिङतर्फको सोच छोडेर चिकित्साशास्त्रतर्फ कदम अगाडि बढाए।

राज्यको छात्रवृत्ति र चिकित्सा अध्ययनको कठिन यात्रा

चिकित्सा शिक्षा आर्जन गर्नु कुनै पनि विद्यार्थीका लागि चानचुने कुरा होइन। यसका लागि आर्थिक र मानसिक दुवै हिसाबले बलियो बन्नुपर्छ। डा. पौडेल भाग्यमानी थिए कि उनले आफ्नो मेहनतका दममा नेपाल सरकारको छात्रवृत्तिमा विराटनगरस्थित नोबेल मेडिकल कलेज एण्ड टिचिङ हस्पिटलबाट एमबीबीएस अध्ययन गर्ने सुवर्ण अवसर पाए।

एमबीबीएस पूरा गरेपछि उनले रोकिने सोचेनन्। थप विशेषज्ञता हासिल गर्नका लागि उनले फेरि नेपाल सरकारकै छात्रवृत्तिमा महाराजगञ्ज मेडिकल क्याम्पस, इन्स्टिच्युट अफ मेडिसिन (आईओएम), काठमाडौंबाट इन्टरनल मेडिसिनमा एमडी (MD Internal Medicine) को अध्ययन पूरा गरे।

छात्रवृत्तिमा अध्ययन गर्नु केवल निःशुल्क पढ्न पाउनु मात्र थिएन, यो उनका लागि राज्यप्रतिको ठूलो जिम्मेवारी थियो। उनी भन्छन्, “यो राज्यले हामीमाथि गरेको लगानी र विश्वास हो। हामीले जनताको करबाट उठेको पैसाले पढेका हुन्छौं, त्यसैले राम्रो चिकित्सक बनेर समाजलाई गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवामार्फत योगदान दिनुपर्छ भन्ने जिम्मेवारी मैले सधैं महसुस गरेँ।”

एमबीबीएस र एमडी अध्ययनका ती वर्षहरू निकै काँडेबाटा जस्तै थिए। बाहिरबाट हेर्दा सेतो कोट लगाएर अस्पतालमा हिँड्ने चिकित्सकको जीवन जति चम्किलो र आकर्षक देखिन्छ, त्यसको भित्री पाटो उति नै कठोर हुन्छ। परीक्षाको चाप, लामो ड्युटी आवर र कैयौं निद्राविहीन रातहरू मेडिकल विद्यार्थीको नित्य साथी हुन्।

त्यस समयलाई सम्झँदै डा. पौडेल भन्छन्, “कहिलेकाहीँ लगातार ३६ घण्टासम्म अस्पतालमा ड्युटी गरेर घर फर्किनुपथ्र्यो, र ड्युटी सकिएलगत्तै फेरि भोलिपल्टको परीक्षाका लागि रातभर ξυπगेर तयारी गर्नुपрт्यो।” शारीरिक थकानभन्दा पनि ठूलो चुनौती त मानसिक दबाबको हुन्थ्यो। किनभने चिकित्सकको एउटा सानो निर्णयले पनि बिरामीको जीवनमा सीधै असर पार्न सक्छ। त्यो ३६ घण्टे ड्युटी र लगातारको संघर्षले उनलाई शारीरिक रूपमा मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि एउटा दृढ योद्धा बनायो।

कोभिड–१९ महामारी: युद्धभूमि बनेका अस्पताल र अमिट पीडाहरू

एमडी सकेपछि डा. पौडेलले सुरुमा लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पतालमा दुई वर्षसम्म आफ्नो सेवा दिए। त्यसपछि उनी बुटवल हस्पिटल प्रा.लि.मा आबद्ध भए। तर उनको चिकित्सकीय जीवनको सबैभन्दा ठूलो अग्निपरीक्षा भने कोभिड–१९ महामारीको समयमा भयो।

त्यो समय अस्पतालहरू बिरामीको भिडभाड र रुवाबासीले भरिएका थिए। आईसीयूको ढोका खुल्दा पीपीईभित्र पसिनाले निथ्रुक्क भिजेका डाक्टर र नर्सहरू एक बिरामीबाट अर्को बिरामीकहाँ दौडिरहेको दृश्य सामान्य बनेको थियो। मोनिटरको बीप–बीप आवाज, घट्दै गएको अक्सिजन सिलिन्डर र हातबाट चिप्लिँदै गएको समय— त्यो युद्धभूमिजस्तै थियो।

त्यही महामारीको बीचमा घटेको एक घटना उन कहिल्यै बिर्संदैनन्। एकदिन कोभिडबाट गम्भीर रूपमा संक्रमित एक बिरामीको अक्सिजनको मात्रा अचानक खस्कियो। अवस्था यति नाजुक थियो कि केही मिनेट मात्र ढिला भएको भए बिरामीलाई बचाउन असम्भव हुन्थ्यो। तत्काल निर्णय लिँदै उनको टोलीले वार्डमै इन्ट्युबेसन गर्‍यो र बिरामीलाई आईसीयूमा सार्यो।

अथक प्रयास र लामो उपचारपछि ती बिरामी स्वस्थ भएर आफ्नै खुट्टामा हिँड्दै घर फर्किए। डिस्चार्ज हुने बेла बिरामीका परिवारका सदस्यले डा. पौडेलको हात समातेर आँसु झार्दै भनेका थिए-“डाक्टर साब, हामीले त आशा नै छोडिसकेका थियौँ, तर तपाईंहरूले भने अन्तिमसम्म आशा छोड्नुभएन।”

त्यो वाक्यले उनलाई चिकित्सक हुनुको वास्तविक मर्म सिकायो। उनी महसुस गर्छन् कि बिरामीलाई केवल रासायनिक औषधि र एन्टिबायोटिक मात्र होइन, सबैभन्दा बढी आत्मबल, विश्वास र आशाको खाँचो हुन्छ।
तर, यही कोभिड महामारीले उनलाई जीवनकै सबैभन्दा पीडादायी र मर्माहत अनुभव पनि दियो। कोभिडको दोस्रो लहर उत्कर्षमा पुगेको बेलाको एक दिन। आईसीयू–सीको बेड नम्बर ९। २४ घण्टे ड्युटीको त्यो दिन उनको जीवनको सबैभन्दा भारी दिन बन्यो।

त्यस दिन एउटा गम्भीर बिरामीलाई बचाउन चिकित्सक टोलीले हरसम्भव प्रयास गर्‍यो, तर सफलता मिलेन। ती बिरामीको मृत्यु भयो। लगत्तै, केही समयपछि खाली भएको त्यही बेडमा अर्को गम्भीर बिरामी ल्याइयो। उपचार फेरि सुरु भयो, तर उनी पनि बाँच्न सकेनन्। फेरि त्यही बेडमा तेस्रो बिरामी ल्याइयो, तर दुर्भाग्यवश परिणाम फेरि उस्तै भयो— उनी पनि बिते।

एउटै २४ घण्टाको ड्युटीमा, एउटै बेडमा लगातार तीनजना बिरामी गुमाउनु कुनै पनि चिकित्सकका लागि असह्य पीडਾ हो। डा. पौडेल भारी मनले सम्झन्छन्, “ड्युटीको समय त सकियो, तर मनको ड्युटी कहिल्यै सकिएन।” घर फर्किसकेपछि पनि ती बिरामीका अनुहार, उनीहरूका आफन्तको विलाप र आईसीयूको त्यो कहालीलाग्दो दृश्य उनको दिमागबाट हटेको थिएन। त्यस दिन उनले बुझे— “हामी आफ्नो तर्फबाट शतप्रतिशत प्रयास गर्न सक्छौँ, तर जीवन र मृत्युको अन्तिम निर्णय सधैं हाम्रो हातमा हुँदैन।”

बिरामीहरूबाट सिकेका अनमोल पाठहरू

चिकित्सकको जीवन भनेको एउटा खुला किताब जस्तै हो, जहाँ हरेक पानामा नयाँ पात्र र नयाँ पाठहरू हुन्छन्। डा. पौडेलको स्मृतिमा केही यस्ता बिरामीहरू छन्, जसले उनलाई जीवन र चिकित्साशास्त्रको गहिरो अर्थ बुझाएका छन्।
त्यस्तै एक पात्र हुन्, प्लस टु मा अध्ययनरत एक किशोर बिरामी। ती बालक न्युरोसिस्टिसर्कोसिस (Neurocysticercosis) का कारण बारम्बार अनियन्त्रित दौरा (Refractory Seizures) को समस्या लिएर अस्पताल आउँथे।

बारम्बार अस्पताल भर्ना हुनुपर्ने, पढाइ पूर्ण रूपमा प्रभावित हुने र भविष्य अन्धकार जस्तो बन्ने अवस्था हुँदाहुँदै पनि ती बालकले कहिल्यै आफ्नो अनुहारको मुस्कान र आत्मविश्वास गुमाएका थिएनन्।
डा. पौडेलसँग कुरा गर्दा ती बालक सधैं दृढतापूर्वक भन्थे— “डाक्टर साब, म यो रोगलाई हराएर छिट्टै निको भएर कलेजको पढाइमा फर्किन्छم।” एक युवा उमेरमा यस्तो आत्मबल हुनु निकै ठूलो कुरा थियो। ती बालकको त्यो सकारात्मक सोच र जिउने जिद्दीपनले डा. पौडेललाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्‍यो।
त्यस घटनाले उनलाई सिकायो कि औषधिले केवल शरीरको रोग निको पार्ने हो, तर मानिसलाई बाँच्ने प्रेरणा त उसको आफ्नै मनोबल र आशाले दिन्छ। त्यसयता उनी बिरामीको उपचार गर्दा उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्य र आत्मविश्वासलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिन्छन्।

तर, सबै कथा सुखी अन्त्यमा टुङ्गिँदैनन्। एमडी अध्ययनका क्रममा कार्डियोलोजी पोस्टिङमा हुँदाको एक घटना उनको मुटुमा सधैं घाउ बनेर बसेको छ। सुत्केरी भएको केही समय मात्रै भएकी एक युवा महिलालाई ‘पेरिपार्टम कार्डियोमायोप्याथी’ (Peripartum Cardiomyopathy) का कारण गम्भीर हृदयघात भई अस्पताल ल्याइएको थियो।
उनलाई बचाइदिन चिकित्सकहरूको टोलीले आफ्नो सम्पूर्ण ज्ञान र सीप प्रयोग गर्‍यो। तर, लाखौं प्रयासका बाबजुद पनि उनलाई बचाउन सकिएन। केही समयअघि मात्र आफ्नो सन्तानको जन्मको खुसीले झिलमिलाएको त्यो परिवारमा अचानक बज्रपात भयो।

डा. पौडेलका लागि ती मृतकमार्फत उनका श्रीमान् र परिवारलाई त्यो कहालीलाग्दो खबर सुनाउनु जीवनकै सबैभन्दा कठिन काम थियो। “चिकित्सकको रूपमा बिरामी गुमाउनु त पीडादायी हुन्छ नै, तर त्यो पीडाको खबर परिवारका सदस्यको आँखामा हेरेर सुनाउनु पर्दाको क्षण शब्दमा बयान गर्नै सकिँदैन,” उनी दुखेसो पोख्छन्। त्यो घटनाले उनलाई प्रत्येक बिरामीको पछाडि एउटा सिंगो परिवारको खुसी र भविष्य जोडिएको हुन्छ भन्ने यथार्थलाई अझ गहिरो गरी बुझ्न सिकायो।

सहि निदान (Correct Diagnosis): जीवन र मृत्युको भिन्नता

चिकित्सा क्षेत्रमा एउटा भनाइ धेरै प्रचलित छ— “सही निदान नै आधा उपचार हो।” डा. पौडेलको जीवनमा पनि यो सत्य प्रमाणित हुने धेरै घटनाहरू छन्, जसमध्ये एक २६ वर्षीय युवकको उपचार निकै रोचक र प्रेरणादायी छ।
ती युवा बिरामी लामो समयदेखि उच्च ज्वरो, सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या र मुटुको वरिपरि पानी जम्ने (Pericardial Effusion) समस्याबाट पीडित थिए। विभिन्न अस्पतालहरूमा उनको क्षयरोग (TB) को शंका गरेर लामो समयसम्म टीबीकै औषधी चलाइएको थियो।

तर, जति औषधी खुवाए पनि बिरामीको स्वास्थ्यमा सिन्को पनि सुधार भएको थिएन, दिनप्रतिदिन स्थिति बिग्रँदै गइरहेको थियो।
जब ती बिरामी डा. पौडेलकोकहाँ आइपुगे, उनले परम्परागत ट्र्याकभन्दा बाहिर सोचे। बिरामीको सम्पूर्ण मेडिकल इतिहास, लक्षण र शारीरिक परीक्षणको सूक्ष्म मूल्याङ्कन गरेपछि उनलाई शंका लाग्यो कि यो क्षयरोग मात्र होइन, योभन्दा गम्भीर कुनै अटोइम्युन रोग (Autoimmune Disease) हुन सक्छ।

त्यसपछि उनले केही विशेष र विस्तृत परीक्षणहरू गर्न लगाए। रिपोर्ट हात पर्दा उनको शंका सही साबित भयो— ती युवकलाई ‘सिस्टेमिक ल्युपस इरिथेमाटोसस’ (Systemic Lupus Erythematosus – SLE) भन्ने जटिल अटोइम्युन रोग लागेको रहेछ। तत्काल उपचारको प्रोटोकल र दिशा परिवर्तन गरियो। एसएलईको उपचार सुरु भएलगत्तै ती युवकको स्वास्थ्यमा चमत्कारिक सुधार आयो र उनी पूर्ण रूपमा स्वस्थ भएर सामान्य जीवनमा फर्किए।
त्यो घटनाले डा. पौडेललाई चिकित्सकको रूपमा अझ बढी आत्मविश्वासी बनायो। उनी भन्छन्, “त्यस दिन मैले बुझें कि कहिलेकाहीँ गलत निदानले बिरामीको ज्यानै लिन सक्छ भने सही समयको सही निदानले मरेतुल्य मान्छेलाई पनि पुनर्जीवन दिन सक्छ।”

व्यस्तताबीच परिवार, रुचि र जीवनको सन्तुलन

हस्पिटलको आईसीयू, आपतकालीन कक्ष र ओपीडीको कोलाहलपूर्ण दुनियाँबाट बाहिर निस्किएपछि डा. पौडेल पनि एक साधारण मानिस हुन्, जो परिवार र आफ्ना रुचिका लागि समय निकाल्छन्।

व्यस्त ड्युटीबाट समय मिलाएर उनी परिवारसँग रमाइलो समय बिताउन रुचाउँछन्। नयाँ ठाउँहरू घुम्न जानु, साथीहरूसँग बसेर मीठा परिकार खानु उनको बानी हो। त्यसबाहेक, उनी खेलकुदप्रेमी पनि हुन्— फुर्सदको समयमा फुटबल म्याच हेर्नु उनको पुरानो शोख हो। साथै, मानसिक विश्रामका लागि नेटफ्लिक्स वा अन्य प्लेटफर्ममा राम्रा सिरिज तथा चलचित्रहरू हेर्न उनी मन पराउँछन्।

तर, एउटा चिकित्सकको सिकाइ कहिल्यै पनि विश्वविद्यालयको डिग्री लिएर सकिँदैन। चिकित्सा विज्ञान हरेक दिन, हरेक सेकेन्ड परिवर्तन भइरहेको हुन्छ। नयाँ–नयाँ भाइरस, नयाँ रोगहरू र तिनका उपचारका अत्याधुनिक विधिहरू आउँछन्। त्यसैले, फुर्सदको समयलाई उनी केवल मनोरञ्जनमा मात्र सिमित राख्दैनन्। चिकित्सा क्षेत्रका नयाँ अनुसन्धानपत्रहरू (Research Papers), जर्नलहरू र अन्तर्राष्ट्रिय क्लिनिकल गाइडलाइनहरू अध्ययन गर्नु उनको नित्य अभ्यास हो। उनी दृढतापूर्वक भन्छन्, “निरन्तर अध्ययन र अपडेटेड हुनु नै एक सफल र भरपर्दो चिकित्सक बन्ने एकमात्र कसी हो।”

यदि उनी आज चिकित्सक नभएको भए उनी के हुन्थे होला? यसको उत्तर दिँदै उनी मुस्कानसहित भन्छन्, “सायद म इन्जिनियर नै बन्थेँ होला, किनकि बाल्यकालको मेरो पहिलो सपना त इन्जिनियर बन्ने नै थियो नि!” तर आज पछाडि फर्केर हेर्दा उनी आफ्नो यो पेशाप्रति शतप्रतिशत सन्तुष्ट छन्। मानिसको जीवनलाई सीधा प्रभावित गर्ने र कसैको आँसुलाई मुस्कानमा बदल्ने अवसर योभन्दा सुन्दर अर्को कुनै क्षेत्रमा छैन भन्ने उनको ठम्यााइ छ।
आजको यो सफलता र यहाँसम्म आइपुग्नुको सम्पूर्ण श्रेय उनी आफ्नो परिवारलाई दिन्छन्। उनी कृतज्ञता प्रकट गर्दै भन्छन्— “मलाई आज यो स्थानमा उभ्याउन, राम्रो संस्कार दिन र कठिन परिस्थितिमा पनि पछि हट्न नदिई चिकित्सक बनाउन मेरा बुबा–आमाले गर्नुभएको त्याग र संघर्ष अमूल्य छ। त्यसैगरी, मेरी श्रीमतीले घरको जिम्मेवारी सम्हाल्दै मेरो व्यस्त जीवनमा हरेक कदममा दिएको साथ, प्रेरणा र हौसला नै मेरो सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।”

उपसंहार: आशाको दियो बाल्ने पौरख

गुल्मीको तम्घासको एक साधारण बालकदेखि बुटवलका ठूला अस्पतालहरू हुँदै आज एक सम्मानित कन्सल्टेन्ट फिजिसियनसम्मको डा. सागर पौडेलको यो यात्रा केवल एक व्यक्तिको सफलताको कथा मात्र होइन। यो त समर्पण, कठोर संघर्ष, असफलताका पीडाहरू र मानवताप्रतिको अगाध निष्ठाको एक जीवन्त दस्तावेज हो।

उनले आफ्नो जीवनमा हजारौँ बिरामीको अनुहार देखेका छन्। कोही हँसिलो भएर घर फर्किए, कोही कालो बादलसरी आएको मृत्युसँग लड्दालड्दै अस्ताए। तर यी सबै अनुभवले उनलाई एउटै शाश्वत सत्य सिकाएको छ-“चिकित्साशास्त्र केवल शरीरका अंगहरूका रोगको ल्याब रिपोर्ट हेरेर प्रेस्क्रिप्शन लेख्ने काम मात्र होइन। यो त जीवन र मृत्युको दोसाँधमा उभिएका एक लाचार मान्छेभित्र टिम्टिमाएको आशाको सानो दियोलाई आफ्नो मेहनत र विश्वासले जोगाइराख्ने एक पवित्र मानवीय धर्म हो।”

डा. सागर पौडेल :बटल हस्पीटल प्रालिकामा कार्यरत रहेको छन ।