नेपालमा स्वास्थ्य समस्याको स्वरूप पछिल्ला केही दशकमा उल्लेखनीय रूपमा परिवर्तन भएको छ। पहिले जहाँ संक्रामक रोग, कुपोषण र मातृ–शिशु स्वास्थ्य समस्या मुख्य चुनौती थिए, अहिले नसर्ने रोग (एनसीडी) नेपाली समाजको प्रमुख स्वास्थ्य समस्या बनेको छ।
मुटु रोग, क्यान्सर, मधुमेह तथा दीर्घ श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगहरू आज धेरै नेपालीको मृत्युको प्रमुख कारण बन्दै गएको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन, अस्वस्थ खानपान, शारीरिक गतिविधिको कमी तथा वातावरणीय कारकहरूले यी रोगहरूको जोखिम निरन्तर बढाइरहेका छन्।
नेपालमा नसर्ने रोगको बढ्दो भार
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार नेपालमा हुने कुल मृत्युको करिब ७१ प्रतिशत मृत्यु नसर्ने रोगका कारण हुने गरेको छ। यसले देशमा रोगको स्वरूप तीव्र रूपमा परिवर्तन भएको संकेत गर्दछ। नेपालमा प्रमुख नसर्ने रोगहरूमा मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोग, क्यान्सर, दीर्घ श्वासप्रश्वास रोग तथा मधुमेह पर्दछन्। यी रोगहरूले देशको स्वास्थ्य प्रणालीमा ठूलो बोझ सिर्जना गरेका छन्।तथ्याक रहेको छ ।यो घटदो भन्दा बढदो रहेको देखिएको छ ।
नेपालमा हुने मृत्युका प्रमुख कारणहरूमा :
• मुटु तथा रक्तनली सम्बन्धी रोग – करिब २४%
• दीर्घ श्वासप्रश्वास रोग (सीओपीडी लगायत) – करिब १६%
• क्यान्सर – करिब ११%
• मधुमेह – करिब ४%
यी चार रोग मिलेर नेपालमा हुने कुल मृत्युको आधाभन्दा बढी हिस्सा ओगट्छन्। यसैले नसर्ने रोगलाई नेपालको “साइलेन्ट एपिडेमिक” का रूपमा चिनिन थालेको छ।
रोगको स्वरूपमा आएको परिवर्तन
सन् १९९० मा नेपालमा हुने कुल मृत्युको करिब ३०% मात्रै नसर्ने रोगका कारण हुने गरेको थियो। तर सन् २०१५ सम्म आइपुग्दा यो दर बढेर ६०% भन्दा बढी पुगेको देखिन्छ। हाल यो दर ७०% भन्दा माथि पुगेको तथ्याक रहेको छ ।यस परिवर्तनले नेपाललाई “डबल डिजिज बर्डेन” अर्थात् संक्रामक र नसर्ने दुवै प्रकारका रोगको चुनौती सामना गर्नुपर्ने अवस्थामा पुर्याएको छ।
लुम्बिनी प्रदेशको अवस्था
नेपालको समग्र अवस्थाजस्तै लुम्बिनी प्रदेशमा पनि नसर्ने रोगको समस्या तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। प्रदेशका विभिन्न अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थामा आउने बिरामीमध्ये ठूलो हिस्सा उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुरोग तथा क्यान्सरका बिरामी देखिएका छन ।
यसै कारण, प्रदेश सरकारले समुदायस्तरमै नसर्ने रोगको स्क्रिनिङ अभियान सञ्चालन गरिरहेको छ। प्रदेशका स्वास्थ्य मन्त्री खेम सारुले चालु वर्ष लुम्बिनी प्रदेशभर करिब ५ लाख नागरिकको स्क्रिनिङ गर्ने लक्ष्य राखिएको वताउनु भयो । यस अभियानमार्फत उच्च रक्तचाप, मधुमेह तथा अन्य जोखिम कारकहरूको प्रारम्भिक परीक्षण गरिनेछ।
पाल्पा अर्घाखाची प्युठान लगायका जिल्लामा प्रदेश स्वास्थ्य मन्त्रालयले तोकेको तथ्य पुरा गरि सकेको छ भने अरु जिल्लामा पनि यो अभियान तिब्रताका साथ अघि बढेको छ । स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार धेरैजसो बिरामी अस्पताल पुग्दा रोग जटिल भइसकेको अवस्था पाइन्छ। त्यसैले समुदायमै प्रारम्भिक परीक्षण सुरु गरिएको ले यो सचेतानको सुरुवात राम्रो पक्ष रहेको छ ।
समुदायस्तरको पहल
स्थानिय सरकारले पनि आफ्ना पालिकामा यो कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छन्। बुटवल, दाङ, नेपालगञ्ज, पाल्पा, अर्घाखाँची र प्युठान लगायतका जिल्लामा स्थानिय तहहरूले प्रदेश सरकारको अभियानसँग हातेमालो गर्दै काम गरिरहेका छन्।
दाङ जिल्लाको राप्ती गाउँपालिकामा समुदायस्तरमै नसर्ने रोगको स्क्रिनिङ कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ। गाउँपालिकाका अध्यक्षका अनुसार, यस वर्ष करिब ६ हजार ३ सय जनाको परीक्षण गरिएको छ। स्वास्थ्यकर्मीहरूले बताएअनुसार, यस कार्यक्रमले स्थानीय स्तरमै रोगको अवस्था बुझ्न र समयमै उपचार सुरु गर्न महत्वपूर्ण सहयोग पुर्याएको छ।
जोखिम बढाउने जीवनशैली
विशेषज्ञहरूका अनुसार नसर्ने रोग बढ्नुका प्रमुख कारणहरू जीवनशैलीसँग सम्बन्धित छन्। नेपालमा धूम्रपान र मदिरा सेवन अझै उच्च छ।
• धूम्रपानले मुटुरोग, क्यान्सर तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगको जोखिम बढाउँछ।
• अस्वस्थ आहार, अत्यधिक नुन, चिल्लो र प्रशोधित खाद्य पदार्थको सेवन उच्च रक्तचाप र मुटु रोगको जोखिम बढाउँछ।
• शारीरिक गतिविधिको कमी र मोटोपनले मधुमेह तथा अन्य दीर्घकालीन रोगको सम्भावना बढाउँछ।
बहु–क्षेत्रीय सहकार्यको आवश्यकता
नसर्ने रोग नियन्त्रण केवल स्वास्थ्य क्षेत्रको प्रयासले मात्र सम्भव छैन। शिक्षा, कृषि, शहरी विकास, वातावरण र स्थानीय शासन जस्ता विभिन्न क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक छ। स्वास्थ्य नीति विशेषज्ञहरूले यसका लागि निम्न सुझाव दिएका छन्:
विद्यालयस्तरबाट नै स्वस्थ जीवनशैलीबारे शिक्षा दिनु।
शहरी क्षेत्रमा पैदलमार्ग र खेलकुद पूर्वाधार विस्तार गर्नु।
खाद्य पदार्थको गुणस्तर र सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु।
यी कदमहरूले नसर्ने रोगको नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
उपचारभन्दा रोकथाम प्रभावकारी
नसर्ने रोगको उपचार प्रायः महँगो र दीर्घकालीन हुन्छ। मुटु रोग, क्यान्सर वा मधुमेह जस्ता रोगका लागि दीर्घकालीन औषधि र विशेष उपचार आवश्यक पर्छ। यसले बिरामी र परिवारमा आर्थिक बोझ बढाउँछ।
त्यसैले स्वास्थ्य विज्ञहरू रोकथामलाई सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय मान्छन्।लुम्बिनी प्रदेशमा हालसम्म करिब ५ हजार जनाले नसर्ने रोगको उपचारका लागि सिफारिस लगेका छन। यसले करिब १९ करोड रुपैयाँको आर्थिक भार सिर्जना गरेको छ। स्वास्थ्य निर्देशनालयका अधिकारीहरूले भनेका छन् कि भविष्यमा यो भार अझ बढ्ने सम्भावना रहेको छ।
• नियमित स्वास्थ्य परीक्षण
• स्वस्थ आहार र दैनिक व्यायाम
• धूम्रपान तथा मदिराबाट टाढा रहनु
• मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल राख्नु
यी उपायहरू नसर्ने रोग रोकथामका लागि अत्यन्त जरुरी छन्।
लुम्बिनी प्रदेशमा नसर्ने रोग जोखिम घटाउने सम्मेलन
लुम्बिनी प्रदेश सरकारले हालै नसर्ने रोग (एनसीडी) को जोखिम कम गर्ने उद्देश्यका लागि विशेष सम्मेलन आयोजना गरेको छ। कार्यक्रममा स्वास्थ्य अधिकारी, चिकित्सक, नीति निर्माताहरू, स्थानीय तहका प्रतिनिधि र जनस्वास्थ्य विज्ञहरू सहभागी भए।
सम्मेलनमा मुख्यतया मुटु रोग, मधुमेह, क्यान्सर र दीर्घ श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोग जस्ता नसर्ने रोगको वर्तमान अवस्था, चुनौती र नियन्त्रणका उपायहरूमा छलफल गरिएको थियो। स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले जीवनशैली सुधार, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, धूम्रपान तथा मदिरा सेवनबाट टाढा रहनु, स्वस्थ आहार र दैनिक व्यायामलाई रोग रोकथामका लागि प्रभावकारी उपायका रूपमा अघि सारे।
लुम्बिनी प्रदेशमा समुदायस्तरमै स्वास्थ्य शिक्षाको पहुँच बढाएर र प्रारम्भिक स्क्रिनिङ अभियान सञ्चालन गरेर रोगको जोखिम घटाउने पहलहरू सुरु गरेको स्वास्थ्य निर्देशनालय लुम्बिनीका निर्देशक रोशनलाल चौधरीले बताउनु भयो । कार्यक्रममा स्थानीय तहका प्रतिनिधिहरूले आफ्ना पालिकामा गरिएको स्वास्थ्य अभियान, परीक्षण संख्या र जनचेतना प्रवर्द्धनका अनुभव वारे जानकारी गराएका छन ।
स्वास्थ्य नीति विज्ञहरूले बहु–क्षेत्रीय सहकार्यको आवश्यकता औंल्याउँदै भने— शिक्षा, कृषि, शहरी पूर्वाधार, वातावरण र स्थानीय शासनसँग मिलेर नै नसर्ने रोग नियन्त्रण सम्भव छ। सम्मेलनले समुदाय, सरकार र स्वास्थ्य संस्थाबीच समन्वय मजबुत पार्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ।यस प्रकारको सम्मेलनले प्रदेशमा रोगको प्रारम्भिक पहिचान, रोकथाम र स्वास्थ्य शिक्षालाई सुदृढ पार्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने स्वास्थ्य निर्देशनालय, लुम्बिनीका बरिष्ठ स्वास्थ्य शिक्षा अधिकारी नेत्र लाल अर्याल बताउनुहुन्छ।
निष्कर्ष
नेपाल, विशेषगरी लुम्बिनी प्रदेशमा नसर्ने रोगको बढ्दो प्रवृत्ति अहिले गम्भीर जनस्वास्थ्य चुनौती बनेको छ। यदि समयमै प्रभावकारी नीति, जनचेतना तथा समुदायस्तरको पहलहरू सुदृढ गर्न सकिएन भने यसको सामाजिक र आर्थिक असर भविष्यमा अझ गम्भीर हुनेछ।
सरकार, स्वास्थ्य संस्था, स्थानीय तह, अनुसन्धानकर्ता र समुदाय सबैले मिलेर नसर्ने रोग रोकथाम र नियन्त्रणका प्रयासलाई सुदृढ बनाउनु अहिलेको आवश्यकता हो। समयमै रोगको पहिचान, स्वस्थ जीवनशैली प्रवर्द्धन र स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तारले मात्र नसर्ने रोगको बढ्दो जोखिमलाई नियन्त्रण गर्न सकिने देखिन्छ। लेखक भुसाल, लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताल, बुटवलमा कार्यरत हुनुहुन्छ।
प्रतिकया दिनुहोस्