नेपालको नर्सिङ पेशा पछिल्लो समय गम्भीर Motivation सङ्कटको चपेटामा परेको देखिन्छ। स्वास्थ्य सेवा प्रणालीको मेरुदण्डका रूपमा चिनिने नर्सहरू कार्यस्थलमा बढ्दो असन्तुष्टि, सीमित अवसर, न्यून पारिश्रमिक र कमजोर पेशागत मनोबलका कारण निराश बन्दै गएका छन्।
यस अवस्थालाई व्यवस्थापनशास्त्री Frederick Herzberg द्वारा प्रतिपादित Two-Factor Theory (Motivation–Hygiene Theory) का आधारमा विश्लेषण गर्दा समस्या अझ स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
हर्जबर्गका अनुसार कामप्रतिको सन्तुष्टि र असन्तुष्टि एउटै कारणबाट उत्पन्न हुँदैनन्। उनले कार्यस्थलका कारक तत्वलाई दुई भागमा विभाजन गरेका छन्— Hygiene Factors र Motivators। Hygiene पक्ष कमजोर हुँदा असन्तुष्टि बढ्छ, तर केवल यी पक्ष सुधार्दा मात्र उच्च प्रेरणा प्राप्त हुँदैन। प्रेरणा बढाउन Motivators बलियो हुन आवश्यक छ।
१. Hygiene Factors (आधारभूत पक्ष) र नेपालको अवस्था
Hygiene Factors मा तलब, सेवा–सुविधा, कार्यस्थलको वातावरण, प्रशासनिक नीति, सुपरभिजन, सहकर्मी सम्बन्ध र जागिर सुरक्षा जस्ता पक्ष पर्छन्।
(क) तलब र सेवा–सुविधा:
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको तुलनामा नेपाली नर्सहरूको पारिश्रमिक न्यून रहेको गुनासो व्यापक छ। विशेषगरी निजी स्वास्थ्य संस्थामा तलब असमान र न्यून छ। यसले पेशागत असन्तुष्टि बढाएको छ।
(ख) जागिर सुरक्षा (Job Security):
धेरै नर्सहरू करार वा अस्थायी नियुक्तिमा कार्यरत छन्। दीर्घकालीन स्थायित्व नहुँदा पेशागत प्रतिबद्धता र मनोबलमा नकारात्मक असर परेको छ।
(ग) कार्य वातावरण र सुरक्षा:
अत्यधिक बिरामी चाप, सीमित जनशक्ति र अपर्याप्त उपकरणका कारण कार्यदबाब बढिरहेको छ। ड्युटीका क्रममा पर्याप्त सुरक्षा अभाव पनि देखिन्छ।
(घ) प्रशासनिक व्यवहार:
निर्णय प्रक्रियामा नर्सहरूको सीमित सहभागिता, व्यवस्थापनबाट अपर्याप्त समर्थन र अस्पष्ट नीतिले असन्तुष्टि बढाएको छ।
यी आधारभूत पक्षहरू कमजोर हुँदा नर्सहरूमा असन्तुष्टि बढ्नु स्वाभाविक हो। यसको प्रत्यक्ष असर विदेश पलायन (Brain Drain) मा देखिएको छ।
२. Motivators (प्रेरक पक्ष) र नेपालको अवस्था
Motivators मा उपलब्धि, प्रशंसा, जिम्मेवारी, पदोन्नति, व्यक्तिगत विकास र पेशागत वृद्धि पर्छन्।
(क) प्रशंसा र मान्यता:
नर्सहरूको योगदानलाई प्रायः कम मूल्याङ्कन गरिन्छ। औपचारिक सम्मान प्रणालीको अभाव छ।
(ख) पदोन्नति र करियर विकास:
स्पष्ट Career Ladder को अभाव छ। विशेषज्ञ नर्सिङ पदहरू सीमित छन्।
(ग) तालिम र अनुसन्धान अवसर:
निरन्तर तालिम, उच्च शिक्षा र अनुसन्धानमा संलग्न हुने अवसर न्यून छन्।
(घ) नीतिगत सहभागिता:
नीति निर्माण तथा व्यवस्थापन तहमा नर्सहरूको प्रतिनिधित्व सीमित छ।
यी Motivator पक्ष कमजोर हुँदा कामप्रतिको सन्तुष्टि घट्छ र पेशागत उत्साह हराउँछ।
सुधारका उपाय: हर्जबर्ग सिद्धान्तको व्यवहारिक प्रयोग
A) Hygiene Factors सुधार
योग्यता र जिम्मेवारी अनुसार उचित तलब तथा सेवा–सुविधा सुनिश्चित गर्नु
स्थायी नियुक्ति र Job Security बढाउनु
बिरामी चाप अनुसार पर्याप्त जनशक्ति व्यवस्था गर्नु
सुरक्षित र सम्मानजनक कार्य वातावरण सिर्जना गर्नु
पारदर्शी र स्पष्ट प्रशासनिक नीति लागू गर्नु
आवश्यक मेडिकल उपकरणको सुनिश्चितता गर्नु
यसले असन्तुष्टि घटाउन मद्दत गर्छ।
B) Motivators सुदृढ बनाउने
उत्कृष्ट कार्यको औपचारिक सम्मान र पुरस्कार प्रणाली विकास गर्नु
स्पष्ट पदोन्नति संरचना (Career Ladder) लागू गर्नु
उच्च शिक्षा, विशेषज्ञता र तालिम अवसर विस्तार गर्नु
अनुसन्धान र नेतृत्व विकास कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु
नीतिगत निर्णयमा नर्सहरूको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्नु
यसले पेशागत सन्तुष्टि र दीर्घकालीन प्रेरणा बढाउँछ।
निष्कर्ष
नेपालको नर्सिङ पेशामा Hygiene र Motivator दुवै पक्ष कमजोर देखिन्छन्। केवल तलब वृद्धि गरेर मात्र Motivation बढाउन सम्भव छैन। आधारभूत सुविधा, सुरक्षा र कार्य वातावरण सुधार गर्नु पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्छ। त्यससँगै पेशागत सम्मान, स्पष्ट करियर मार्ग, तालिम र नेतृत्व अवसर सुनिश्चित गरिनु आवश्यक छ।
यदि हर्जबर्गको Two-Factor Theory अनुसार दुवै पक्षमा सन्तुलित सुधार गर्न सकिएन भने Motivation संकट अझ गहिरिनेछ र Brain Drain को समस्या थप जटिल बन्नेछ।
समग्रमा, नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढ बनाउन नर्सहरूको मनोबल उच्च राख्नु अपरिहार्य छ। सैद्धान्तिक रूपमा हर्जबर्गको सिद्धान्तले समस्या बुझ्न स्पष्ट आधार दिन्छ, तर व्यवहारमा ठोस सुधारात्मक कदम चाल्नु नै अहिलेको मुख्य आवश्यकता हो। पौडेल रोल्पा अस्पताल को मेट्रोन हुनुहुन्छ।
प्रतिकया दिनुहोस्