दलहरूका चुनावी घोषणापत्रमा स्वास्थ्य प्राथमिकता: प्रतिबद्धता धेरै तर कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण

नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलहरू—राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा), नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) का चुनावी घोषणा पत्रमा स्वास्थ्य क्षेत्रलाई महत्त्वपूर्ण प्राथमिकताका रूपमा समेटिएको देखिन्छ ।यद्यपि उनीहरूको दृष्टिकोण, कार्यान्वयन रणनीति र प्राथमिकतामा केही समानता तथा केही स्पष्ट भिन्नताहरू पाइन्छन् । यहाँ तुलनात्मक विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)

मुख्य जोड: प्रणाली सुधार, पारदर्शिता र बीमा–केन्द्रित मोडेल

• सार्वभौमिक स्वास्थ्य बीमालाई प्रभावकारी बनाउने प्रतिबद्धता
• प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा गुणस्तर सुधार
• डिजिटल स्वास्थ्य प्रणाली (E-health, EMR) र पूर्वाधार विस्तार र सेवामा पहुँच विस्तार
• औषधि खरिद र वितरणमा पारदर्शिता
• निजी र सार्वजनिक साझेदारी (PPP) को प्रवर्द्धन

विशेषताहरू:
रास्वपाले स्वास्थ्य क्षेत्रलाई प्रशासनिक सुधार र भ्रष्टाचार नियन्त्रण सँग जोडेर हेरेको पाइन्छ । नीति संरचनागत सुधार र सेवा प्रवाहमा दक्षता वृद्धि यसको मुख्य एजेन्डा हो ।

नेपाली कांग्रेस

मुख्य जोड: सामाजिक लोकतान्त्रिक कल्याणकारी स्वास्थ्य प्रणाली

• सबै नागरिकका लागि गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको पहुँच
• निःशुल्क आधारभूत स्वास्थ्य सेवा
• मातृ–शिशु स्वास्थ्य तथा पोषणमा विशेष प्राथमिकता
• स्वास्थ्य पूर्वाधार (अस्पताल, मेडिकल कलेज) विस्तार
• स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम सुदृढीकरण

विशेषता:
नेपाली कांग्रेसले स्वास्थ्यलाई कल्याणकारी राज्यको दायित्व का रूपमा लिएको देखिन्छ । विशेषगरी ग्रामीण र विपन्न समुदायको पहुँच विस्तारमा जोड दिएको पाइन्छ ।

नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) (नेकपा एमाले)

मुख्य जोड: पूर्वाधार विस्तार र “एक जिल्ला एक अस्पताल” अवधारणा

• प्रत्येक जिल्लामा सुविधा सम्पन्न अस्पताल
• विशेषज्ञ सेवा प्रदेशस्तरमा विस्तार
• स्वास्थ्य बीमा प्रभावकारी कार्यान्वयन
• आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सा प्रवर्द्धन
• स्वास्थ्यकर्मी व्यवस्थापन सुधार

विशेषता:
एमालेको घोषणा पत्रमा पूर्वाधार निर्माण र राज्यको प्रत्यक्ष भूमिका स्पष्ट देखिन्छ । विकासमुखी तथा कार्यक्रम–केन्द्रित दृष्टिकोण यसमा प्रमुख छ ।

नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)

मुख्य जोड: समानता, समावेशिता र निःशुल्क सेवा विस्तार

• निःशुल्क आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको विस्तार
• दुर्गम र सीमान्तकृत समुदायमा सेवा पहुँच
• सामुदायिक स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढीकरण
• मानसिक स्वास्थ्य तथा पुनर्स्थापना सेवा
• औषधि उत्पादनमा आत्मनिर्भरता

विशेषताहरू:
माओवादी केन्द्रले स्वास्थ्यलाई सामाजिक न्याय र समावेशी अधिकार सँग जोडेको देखिन्छ । वर्गीय तथा भौगोलिक असमानता घटाउने लक्ष्य स्पष्ट देखिन्छ ।

तुलनात्मक विश्लेषण

 समग्र निष्कर्ष

नेपालको संविधानले स्वास्थ्यलाई मौलिक अधिकारका रूपमा सुनिश्चित गरेपछि राजनीतिक दलहरूको घोषणापत्रमा स्वास्थ्य क्षेत्रले विशेष स्थान पाएको छ । यस शैक्षिक लेखमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, नेपाली कांग्रेस, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) तथा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) का घोषणापत्रमा समावेश स्वास्थ्यसम्बन्धी विषयवस्तुको तुलनात्मक विश्लेषण गरिएको छ । अध्ययनले देखाउँछ कि चारै दलले स्वास्थ्यलाई अधिकार–आधारित अवधारणामा स्वीकार गरे पनि उनीहरूको नीतिगत प्राथमिकता, कार्यान्वयन रणनीति र स्रोत परिचालन दृष्टिकोणमा महत्वपूर्ण भिन्नता पाइन्छ ।

चारै दलले स्वास्थ्यलाई आधारभूत अधिकारका रूपमा स्वीकार गरेका छन्। तर:

• रास्वपा – संरचनागत सुधार, सुशासन, पूर्वाधार विस्तार र सेवामा पहुँच
• नेपाली कांग्रेस – कल्याणकारी सामाजिक सेवा
• नेकपा एमाले – पूर्वाधार विस्तार र विकासवादी दृष्टिकोण
• माओवादी केन्द्र – समानता र समावेशी पहुँच

नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीको दीर्घकालीन सुधारका लागि यी दृष्टिकोणहरूको सन्तुलित समन्वय आवश्यक देखिन्छ- पूर्वाधार, सुशासन, सामा जिक न्याय र आर्थिक दिगोपन सबैलाई समेट्ने नीति आवश्यक छ । समग्रमा हेर्दा रास्वपाको चुनावी वाचापत्रमा धेरै कुरा समेटेको देखिन्छ ।

लेखक डा. भन्डारी जनस्वास्थ्य विज्ञ तथा सह-प्राध्यापक, पोखरा विश्वविद्यालय  हुनुहन्छ ।