मानिसलाई बुझ्न कति नै गाह्रो छ र? हामी सजिलै निष्कर्ष निकालि हाल्छौँ-अनुहार मा उदासी देखेपछि उसलाई ‘दुःखी’ घोषणा गरिन्छ, कम बोल्नेलाई ‘घमण्डी’ वा ‘असामाजिक’ को बिल्ला भिराइन्छ र अलिकति फरक वा असामान्य व्यवहार देख्दा ‘पागल’ भन्न कुनै हिचकिचाहट हुँदैन।
लागूपदार्थको कुलतमा फसेको मानिस देख्दा उसको समग्र अस्तित्व र चरित्रमाथि नै प्रश्न उठाइन्छ। तर, के कुनै पनि मानिसको विशाल र बहुरङ्गी जीवनलाई उसको एउटा व्यवहार, क्षणिक भावना वा मानसिक अवस्थाले पूर्ण रूपमा परिभाषित गर्न सक्छ?
यही ज्वलन्त प्रश्नले आजको मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी बहसलाई एउटा वैचारिक र मानवीय दिशातर्फ डोर्याएको छ—मानिसलाई केवल रोगको एउटा नाम वा पहिचानबाट होइन, उसका अनगिन्ती भोगाइ, भाषा, संस्कृति, सामाजिक परिवेश, सङ्घर्ष र सम्भावनाको कदर गर्दै समग्रतामा बुझ्ने दिशा।
१९ नोभेम्बर २०२६ मा लुम्बिनी प्रदेशको रुपन्देहीमा आयोजना हुन गइरहेको मनोचिकित्सकहरूको राष्ट्रिय सम्मेलन PANCON Lumbini 2026 को मूल मन्त्र पनि यही मानवीय चेतनासँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ—
‘Diverse Minds, Diverse Expressions: Understanding Mental Health Across Perspectives and Beyond Diagnostic Labels.’
अर्थात्, विविध मन, विविध अभिव्यक्ति र निदानको साँघुरो घेराभन्दा पर उठेर मानसिक स्वास्थ्यलाई आत्मसात् गर्ने दृढ प्रयास।
यो केवल चिकित्सक वा अनुसन्धानकर्ताहरूको सीमित प्राज्ञिक बहस मात्र होइन; यो प्रत्येक घर, विद्यालय, कार्यस्थल र विवेकशील समाजले मनदेखि आत्मसात् गर्नुपर्ने जीवनदर्शन हो।
एउटा निदानले सम्पूर्ण मानिसलाई कहिल्यै सीमित गर्न सक्दैन चिकित्सा विज्ञानमा रोगको पहिचान (Diagnosis) गर्नु उपचारतर्फको पहिलो र अनिवार्य खुड्किलो हो। अवसाद (डिप्रेसन), एन्जाइटी, सिजोफ्रेनिया, बाइपोलार डिसअर्डर वा लागूपदार्थको निर्भरता जस्ता समस्या समयमै पहिचान भएमा सही उपचारको मार्ग खुल्छ। वैज्ञानिक निदानले पीडाको गहिराइ बुझ्न, उपचारको खाका तयार गर्न र उपचारको प्रगति मूल्याङ्कन गर्न महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छ।
तर, मनमा सधैँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठिरहन्छ—
के डिप्रेसनको कालो बादलले छोपेको मानिस केवल ‘डिप्रेसन’ मात्रै हो?
के सिजोफ्रेनियाको निदान भएकै कारण उसको सम्पूर्ण जीवन र व्यक्तित्व त्यही रोगमा सीमित हुन्छ?
के लागूपदार्थको दलदलमा फसेको मानिसभित्र कुनै सपना, प्रेम, क्षमता र उज्ज्वल भविष्य बाँकी रहँदैन?
उत्तर स्पष्ट छ—रहन्छ, अवश्य रहन्छ।
एउटा मानिस कुनै कालखण्डमा डिप्रेसनबाट ग्रसित हुन सक्छ, तर त्यही मानिस कुनै बालकका लागि आदर्श अभिभावक, सिर्जनशील लेखक, इमानदार कर्मचारी वा कसैको प्राणभन्दा प्यारो साथी पनि हुन सक्छ।
सिजोफ्रेनियासँग जुधिरहेको व्यक्तिभित्र पनि कला, उच्च संवेदना र आत्मसम्मान हुन्छ। कुलतमा फसेको मानिस केवल आफ्ना विगतका गल्तीहरूको थुप्रो मात्र होइन, ऊ पुनरुत्थान र परिवर्तनको असीम सम्भावना बोकेको एक जीवन्त प्राणी हो।
रोगको नामले उपचारको बाटो देखाउन सक्छ, तर त्यो कहिल्यै पनि मानिसको समग्र पहिचान बन्न सक्दैन।
त्यसैले, हामीले मानिसलाई रोगसँग जोडेर हेर्ने कुसंस्कार त्याग्दै रोगभन्दा धेरै माथि रहेको उसको मानवीय अस्तित्वलाई सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ। ‘डिप्रेसनको बिरामी’ भन्नुको सट्टा ‘डिप्रेसनको अनुभवबाट गुज्रिरहेको व्यक्ति’ भन्नु भाषाको सामान्य फेरबदल मात्र होइन, यो सोचाइमा ल्याउनुपर्ने गहिरो परिवर्तन हो।
मानसिक पीडाका अनगिन्ती रूप र मौन भाषा
मानसिक स्वास्थ्यको अर्को पक्ष भनेको यसको अभिव्यक्तिका अनगिन्ती र जटिल स्वरूपहरू हुन्।
सबैले आफ्नो पीडा एउटै तरिकाले रुँदै वा कराउँदै व्यक्त गर्दैनन्। कोही आँसु झारेर मनको दुःख बाहिर ल्याउँछन् भने कोही गहिरो मौनताको पर्खालभित्र आफैँसँग सङ्घर्ष गरिरहेका हुन्छन्।
कोही बेचैनीका कारण रातभर छटपटिन्छन् भने कोही वास्तविकताबाट टाढिन अत्यधिक निद्राको सहारा लिन्छन्। कसैले शब्दमार्फत पीडा पोख्छन् भने कोही टाउको दुख्ने, छाती भारी हुने, मुटु थरथर काम्ने वा शरीर नै गलेको महसुस हुनेजस्ता शारीरिक गुनासामार्फत आफ्नो भित्री असहजता प्रकट गर्छन्।
विशेषगरी नेपाली तथा दक्षिण एसियाली समाजमा मानसिक तनाव र चिन्ता प्रायः शारीरिक लक्षण (Somatization) मार्फत पनि प्रकट हुने गर्छन्। मनको बह मुखले व्यक्त गर्न नसक्दा ती पीडा मुटु, पेट वा टाउको दुख्ने, शरीर दुख्ने तथा झमझमाउनेजस्ता लक्षणका रूपमा सतहमा आउँछन्। यस्ता समस्या लिएर मानिसहरू प्रायः सामान्य चिकित्सक वा अन्य विशेषज्ञकहाँ पुगिरहेका हुन्छन्।
यसलाई हामी केवल अशिक्षा वा अज्ञानता भनेर पन्छाउन सक्दैनौँ। हाम्रो सामाजिक संरचना, मानसिक रोगप्रतिको गहिरो पूर्वाग्रह, पारिवारिक दबाब र सांस्कृतिक मूल्य–मान्यताले मानिसलाई आफ्नो पीडा खुलेर व्यक्त गर्नबाट रोकिरहेका हुन्छन्।
हाम्रो समाजमा मधुमेह वा उच्च रक्तचापको बिरामी छु भन्न जति सहज महसुस हुन्छ, डिप्रेसन वा एन्जाइटीको समस्याबाट गुज्रिरहेको छु भन्नु त्यति नै ठूलो अपराध वा असफलतासरह मानिन्छ। किनकि, समाजले अझै पनि मानसिक स्वास्थ्यलाई कमजोरी र चारित्रिक स्खलनसँग जोडेर हेर्ने पुरातन तथा कठोर दृष्टिकोण त्याग्न सकेको छैन।
मन दुख्दा शरीरमा पनि असर पर्छ भन्ने सार्वभौम सत्यलाई आत्मसात् गर्दै पीडा लुकाउने होइन, त्यसलाई बुझ्ने र खुलेर उपचार खोज्ने सुसंस्कृत समाज निर्माण गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।
विविधता र रोगबीचको धमिलो रेखा
प्रत्येक मानिसको सोच्ने, महसुस गर्ने, सिक्ने र संसारलाई हेर्ने शैली आफ्नै मौलिक हुन्छ। कसैलाई एकान्तको शान्ति प्रिय हुन्छ भने कसैलाई जनसमुदायको कोलाहल। कोही हरेक निर्णय छिटो लिन्छन् भने कोही गहिरो चिन्तनपछि मात्र पाइला चाल्छन्। यो जैविक तथा मनोवैज्ञानिक विविधता मानव स्वभावको सुन्दर र स्वाभाविक हिस्सा हो।
आजको मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी बहसमा Neurodiversity अर्थात् मस्तिष्कीय विविधताको अवधारणाले निकै ठूलो अर्थ राख्छ। अटिजम, ADHD वा अन्य स्नायु विकाससम्बन्धी भिन्नता भएका व्यक्तिहरूको संसारलाई बुझ्ने र सञ्चार गर्ने तरिका फरक हुन सक्छ।
तर, फरक हुनु आफैँमा कुनै रोग, कमजोरी वा असफलता होइन। सामाजिक रूपमा तयार गरिएका कडा र साँघुरा मानकभित्र कोही अटेन भन्दैमा उसलाई मानसिक रोगको बिल्ला भिराउनु बौद्धिक दरिद्रता हो।
निस्सन्देह, जब कुनै मानसिक वा स्नायुगत अवस्थाले व्यक्तिको दैनिक जीवन, पठनपाठन, आत्मसम्मान र सम्बन्धहरूमा गम्भीर अवरोध सिर्जना गर्छ, तब व्यावसायिक तथा वैज्ञानिक उपचारको बाटो अपनाउनुपर्छ। तर, यसको अर्थ मानिसलाई जबर्जस्ती एउटै साँचेमा ढाल्नु होइन, बरु उसको विशिष्ट क्षमता र आवश्यकताअनुकूलको स्वीकार्य वातावरण सिर्जना गर्नु हो।
लुम्बिनीको ज्ञानभूमि र मानसिक स्वास्थ्यको मानवीय पक्ष
मानसिक स्वास्थ्यजस्तो गम्भीर विषयमा संवाद गर्न गौतम बुद्धको जन्मभूमि लुम्बिनीभन्दा पवित्र र दिव्य भूमि अर्को हुन सक्दैन। लुम्बिनीले संसारलाई दुःखको यथार्थ, करुणाको गहिराइ, परिवर्तनशीलता (अनित्य) र आत्मबोधको ज्योति दिएको छ।
तथागत बुद्धले दुःखको अस्तित्वलाई कहिल्यै इन्कार गर्नुभएन; उहाँले त्यसको जरो पहिल्याउँदै मुक्तिको मार्ग देखाउनुभयो। आधुनिक मनोचिकित्साको मूल मर्म पनि करुणा र स्वीकारोक्तिसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ।
बौद्ध दर्शनको ‘अनित्य’ (परिवर्तनशीलता) को सिद्धान्तले हामीलाई सिकाउँछ—आजको गहिरो निराशा र अन्धकार सधैँ रहिरहँदैन। आजको भय भोलि साहस बन्न सक्छ र अर्थहीन लाग्ने जीवनले भोलि नयाँ गन्तव्य भेट्टाउन सक्छ।
त्यस्तै, ‘अनात्म’ को दर्शनले मानिसलाई कुनै एउटा स्थायी, जड वा नकारात्मक परिचयमा मात्र सीमित नराख्न प्रेरणा दिन्छ। जीवन भनेको उतारचढाव, अनुभव र परिवर्तनको निरन्तर यात्रा हो।
वैज्ञानिक उपचार पद्धति (औषधि, मनोचिकित्सा र पुनःस्थापना) का साथसाथै जब करुणा, सचेतना (Mindfulness) र मानवीय मूल्यहरू जोडिन्छन्, तब उपचारको यात्रा केवल विधिमा सीमित नरही अझ अर्थपूर्ण र मानवीय बन्न पुग्छ।
परिवार, समाज र उपचारकर्ताको साझा उत्तरदायित्व
मानसिक स्वास्थ्य कुनै अस्पताल वा चिकित्सकको मात्र जिम्मेवारी होइन। यसको बलियो र सुरक्षित आधार घरको आँगनबाटै निर्माण हुन्छ।
बालबालिकाले आफ्ना कोमल भावना निर्धक्क व्यक्त गर्ने वातावरण पाउनुपर्छ। उनीहरू रुँदा वा डराउँदा ‘कायर नबन, बलियो बन’ भन्नुको सट्टा उनीहरूका अव्यक्त भावना बुझ्न सक्नुपर्छ।
किशोरकिशोरीका छटपटी र भावनात्मक उतारचढाव सुन्दा तुरुन्तै नैतिक उपदेश दिनुको सट्टा उनीहरूको मनोविज्ञानको गहिराइमा पुग्न सक्नुपर्छ। एक्लोपनमा परेका वृद्धवृद्धा, बेरोजगारीले थलिएका युवा र आधुनिकताको होडबाजीमा विचलित भएका मनहरूलाई कहिलेकाहीँ महँगो औषधिसँगै एक जोर सुन्ने कान र साथ दिने न्यानो काँधको आवश्यकता हुन्छ।
यसका साथै, अर्को तीतो तर सत्य पक्ष पनि छ-मनोचिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीहरू पनि आखिर रगत र मासुले बनेका मानिस नै हुन्। निरन्तर अरूको पीडा, मानसिक विक्षोभ र आर्तनाद सुन्दासुन्दै उनीहरू स्वयं पनि मानसिक थकान र कार्यजन्य तनाव (Burnout) को सिकार हुन सक्छन्।
त्यसैले, स्वस्थ समाज निर्माणको अभियानमा बिरामीलाई मात्र होइन, उपचारको मोर्चामा खटिने चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूको मानसिक स्वास्थ्य र आत्महेरचाहलाई पनि उत्तिकै सम्मान र प्राथमिकता दिनुपर्छ।
निष्कर्ष : निदान आवश्यक छ, मानवीयता अपरिवर्तनीय छ
आधुनिक विज्ञानको प्रगतिसँगै मनोचिकित्सा क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ। तर, यो वैज्ञानिक उचाइको यात्रामा हामीले एउटा गम्भीर कुरा बिर्सनु हुँदैन—हामी रोगको उपचार गर्दै गर्दा कतै बिरामीको आत्मसम्मान वा सामाजिक पहिचानमा चोट त पुर्याइरहेका छैनौँ?
हामीले रोगका लक्षण सुन्नैपर्छ, सँगै व्यक्तिको मर्मस्पर्शी जीवनकथा पनि सुन्नुपर्छ। निदान गर्नुपर्छ, तर पूर्वाग्रहको चस्मा लगाउनु हुँदैन। उपचार दिनुपर्छ, तर व्यक्तिको स्वाभिमान र निर्णय गर्ने स्वतन्त्रतामा कहिल्यै आँच आउन दिनु हुँदैन।
PANCON Lumbini 2026 ले संसारलाई दिन खोजेको सन्देश अत्यन्तै स्पष्ट र घतलाग्दो छ-
मानिसलाई केवल उसको रोगको नामबाट नचिनौँ, उसको सम्भावना, सङ्घर्ष, कला र समग्र मानवीय अस्तित्वबाट चिनौँ।
निःसन्देह, निदानले रोगको पहिचान दिन्छ, तर करुणाले मानिसलाई चिन्छ।
विज्ञानले उपचारको नक्सा कोर्छ, तर मानवीयताले त्यो यात्रालाई प्राण र सार्थकता प्रदान गर्छ।
मानसिक स्वास्थ्यप्रति वास्तवमै संवेदनशील, समतामूलक र सचेत समाज निर्माणको सुरुवात यही मानवीय स्वीकारोक्तिबाट मात्र सम्भव छ।
— मनको गोठालो


प्रतिकया दिनुहोस्